د ایران امنیتي ځواکونو د سه شنبې په ورځ د تهران په لوی بازار کې د لاریون کوونکو د خپرولو لپاره له اوښکې بهونکي ګاز څخه کار واخیست. په ورته وخت کې یو نادولتي سازمان راپور ورکړی چې په تېرو دریو کلونو کې د دغه تر ټولو مهم اعتراض په ځپلو کې چې د اسلامي جمهوریت په وړاندې شوی، تر ۲۷ ډېر کسان وژل شوي دي.
دا اعتراضونه د ژوند د لګښتونو د لوړېدو له امله د رامنځته شوې غوسې په پایله کې پیل شوي دي. د سه شنبې په ورځ د ایران د ملي اسعارو، ریال، ارزښت یو ځل بیا راولوېد او د بهرنیو اسعارو په وړاندې یې یو بل ریکارډ مات کړ او خپل تر ټولو ټیټ حد ته ورسېد.
په ناروې کې مېشت د ایران د بشري حقونو سازمان، ای ایچ آر، ویلي چې امنیتي ځواکونو تر اوسه لږ تر لږه ۲۷ تنه لاریون کوونکي وژلي دي. په دغو قربانیانو کې ۵ تنه داسې ماشومان هم شامل دي چې عمرونه یې تر ۱۸ کلونو کم دي. دا لاریونونه له لسو ورځو راهیسې روان دي چې د ډسمبر په وروستیو کې پیل شوي وو.
د اعتراضونو دا څپه د ډسمبر په ۲۸مه د تهران په بازار کې چې د هېواد د اقتصاد مهم مرکز دی، د سوداګرو له خوا د کاربندیز په بڼه پیل شوه. دا حرکت له هغه وخت راهیسې نورو سیمو په ځانګړي ډول د هېواد لوېدیځو برخو ته غځېدلی چې د کرد او لور اقلیتونو استوګنځایونه دي.
دا له ۲۰۲۲ او ۲۰۲۳ کلونو راهیسې په ایران کې تر ټولو جدي اعتراضونه ګڼل کېږي. هغه وخت اعتراضونه په بند کې د مهسا امیني تر مړینې وروسته پیل شوي وو چې د حجاب د قوانینو د تر پښو لاندې کولو په تور نیول شوې وه.
د ایران دولتي خبري اژانس فارس ویلي چې د بازار په شاوخوا کې خورې ورې غونډې د ماسپښین پر مهال شوې وې، چې پولیسو لاریون کوونکي تیت و پرک کړل او هغوی نږدې کوڅو ته وتښتېدل.
په هغو ویډیوګانو کې چې پر ټولنیزو رسنیو خپرې شوي او اې ایف پي تایید کړي، اورېدل کېږي چې لاریون کوونکي د پهلوي کورنۍ د بېرته راتګ او د سید علي خامنه يي د لیرې کېدو په اړه شعارونه ورکوي. په لسګونو کسان لیدل کېږي چې د آزادۍ او بې غیرته شعارونه ورکوي.
وروسته امنیتي ځواکونه پر هغوی اوښکې بهونکی ګاز شیندي او خلک د لوګیو په منځ کې د تېښتې هڅه کوي. د ایران رسمي خبري اژانس، ایرنا، ویلي چې یو شمېر کسان نیول شوي، خو دقیق شمېر یې نه دی ښودلی.
دا لاریونونه د اقتصادي بحران او د جون میاشتې له ۱۲ ورځنۍ جګړې وروسته، د ۸۶ کلن خامنه يي د واکمنۍ لپاره چې له ۱۹۸۹ راهیسې په قدرت کې دی، یوه نوې ننګونه ده. د ولسمشر مسعود پزشکیان حکومت د ځینو میاشتنیو مرستو اعلان کړی، خو د قضائیه قوې مشر خبرداری ورکړی چې د بلواګرو په وړاندې به هیڅ ډول نرمښت ونه ښودل شي.
په داسې حال کې چې رسمي رسنۍ د ۱۲ کسانو د وژل کېدو خبر ورکوي، خو د ایران د بشري حقونو سازمان وایي چې لږ تر لږه ۲۷ کسان په اتو ولایتونو کې د امنیتي ځواکونو په ډزو وژل شوي او تر ۱۰۰۰ ډېر کسان نیول شوي دي.
دغه سازمان زیاته کړې چې یوازې د شنبې په ورځ په ایلام ولایت کې ۶ کسان وژل شوي او د بښنې نړیوال سازمان، امنیسټي انټرنیشنل، هم پر روغتونونو د امنیتي ځواکونو بریدونه غندلي دي.
د امریکا د بهرنیو چارو وزارت په پارسي ژبه پر خپله ایکس پاڼه یوه ویډیو شریکه کړې چې پکې خلک د خپلو اولادونو د خلاصون غوښتنه کوي. هغوی شعار ورکوي چې د چارواکو اولادونه په کاناډا کې دي او د دوی اولادونه په زندانونو کې دي.
په ورته وخت کې د ایران د ریال ارزښت په ازاد بازار کې د یو ډالر په وړاندې نږدې ۱.۴۷ میلیون ریالو ته راښکته شوی دی، چې همدې اقتصادي سقوط لاریونونه لا پسې تود کړي دي.
