نلسون رولیهلاهلا ماندلا که با لقب «مادیبا» نیز شناخته میشود، یکی از برجستهترین رهبران سیاسی و مدافعان حقوق بشر در قرن بیستم است. او در ۱۸ جولای ۱۹۱۸ در شهر کیپ شرقی افریقای جنوبی به دنیا آمد و در ۵ دسمبر ۲۰۱۳ در ژوهانسبورگ درگذشت.
ماندلا بیش از هر چیز به عنوان رهبر مبارزه علیه نظام آپارتاید، نخستین رئیسجمهور سیاهپوست افریقای جنوبی و نماد جهانی آزادی، عدالت و آشتی شناخته میشود.
مبارزه با آپارتاید
در نیمه دوم قرن بیستم، افریقای جنوبی تحت حاکمیت نظام آپارتاید قرار داشت؛ نظامی که بر اساس آن اکثریت سیاهپوست کشور از ابتداییترین حقوق سیاسی، اجتماعی و اقتصادی محروم بودند.
تبعیض نژادی در تمام عرصههای زندگی، از آموزش و اشتغال گرفته تا محل زندگی و مشارکت سیاسی، به صورت قانونی اجرا میشد.
ماندلا که در خانوادهای از قوم تمبو به دنیا آمده بود، پس از تحصیل در دانشگاه فورت هار و دانشگاه ویتواترسرند، وارد عرصه وکالت شد. او در سال ۱۹۴۴ به کنگره ملی افریقا پیوست و همراه با اولیور تامبو نخستین دفتر وکالت ویژه سیاهپوستان را تأسیس کرد تا از قربانیان تبعیض دفاع کند.
در دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰، او از رهبران اصلی مبارزات علیه قوانین نژادپرستانه بود و در تدوین «منشور آزادی» نقش مهمی ایفا کرد؛ سندی که بر برابری همه شهروندان، بدون توجه به رنگ پوست، تأکید داشت.
۲۷ سال زندان؛ بهای مبارزه برای آزادی
پس از ممنوع شدن فعالیت کنگره ملی افریقا، ماندلا به مبارزه مخفیانه روی آورد و در تشکیل شاخه نظامی این جنبش مشارکت کرد. او در سال ۱۹۶۲ بازداشت و دو سال بعد، در دادگاه مشهور «ریوونیا»، به حبس ابد محکوم شد.
ماندلا ۲۷ سال را عمدتاً در زندان جزیره روبن سپری کرد. حکومت وقت چندین بار آزادی مشروط او را پیشنهاد داد، اما او این پیشنهادها را رد کرد؛ زیرا معتقد بود آزادی شخصی بدون آزادی مردمش ارزشی ندارد.
دوران طولانی زندان نهتنها جایگاه او را تضعیف نکرد، بلکه او را به نماد جهانی مقاومت در برابر ظلم و تبعیض تبدیل کرد.
پایان آپارتاید و گذار مسالمتآمیز به دموکراسی
در ۱۱ فبروری ۱۹۹۰، ماندلا پس از ۲۷ سال از زندان آزاد شد. آزادی او آغاز فصل تازهای در تاریخ افریقای جنوبی بود. او به جای انتقامجویی، راه گفتوگو، مصالحه و آشتی ملی را برگزید و مذاکرات با دولت فردریک ویلم دکلرک را برای پایان دادن به آپارتاید رهبری کرد.
تلاشهای مشترک این دو رهبر باعث شد نظام تبعیض نژادی پایان یابد و نخستین انتخابات آزاد و دموکراتیک افریقای جنوبی در سال ۱۹۹۴ برگزار شود. ماندلا در این انتخابات به عنوان نخستین رئیسجمهور سیاهپوستا افریقای جنوبی انتخاب شد.
او و دکلرک در سال ۱۹۹۳ به دلیل نقش تعیینکنندهشان در پایان مسالمتآمیز آپارتاید، به طور مشترک جایزه صلح نوبل را دریافت کردند.
ریاست جمهوری؛ عدالت به جای انتقام
ماندلا از سال ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۹ ریاستجمهوری افریقای جنوبی را برعهده داشت. یکی از مهمترین اقدامات او ایجاد کمیسیون حقیقت و آشتی بود؛ نهادی که هدف آن بررسی جنایتهای دوران آپارتاید، شنیدن صدای قربانیان و حرکت به سوی عدالت و آشتی ملی بود.
او باور داشت که آینده یک کشور تنها با انتقام ساخته نمیشود، بلکه با حقیقت، عدالت، بخشش و احترام به کرامت انسانی شکل میگیرد.
در دوران ریاست جمهوری او، قانون اساسی جدید افریقای جنوبی تصویب شد و برنامههایی برای توسعه آموزش، مسکن و کاهش نابرابری اجرا شد.
دفاع از حقوق بشر و نقش جهانی
ماندلا پس از کنارهگیری از قدرت در سال ۱۹۹۹ نیز به فعالیتهای حقوق بشری ادامه داد. او از طریق بنیاد نلسون ماندلا برای گسترش صلح، عدالت اجتماعی، آموزش، مبارزه با فقر و بیماری ایدز تلاش کرد و از بنیانگذاران گروه «ریشسفیدان» شد؛ گروهی از رهبران برجسته جهان که برای حل بحرانهای بینالمللی فعالیت میکنند.
ملل متحد نیز به پاس خدمات او، ۱۸ جولای، سالروز تولدش، را به عنوان روز جهانی نلسون ماندلا نامگذاری کرد؛ روزی که مردم جهان به انجام خدمات داوطلبانه و اقدامات بشردوستانه تشویق میشوند.
ماندلا و جنگ افغانستان
پس از حملههای ۱۱ سپتمبر ۲۰۰۱، نلسون ماندلا در ابتدا از اقدام نظامی محدود علیه عاملان این حملهها حمایت کرد و تأکید داشت که عاملان ترور باید پاسخگو باشند. اما با گسترش جنگ افغانستان و افزایش تلفات غیرنظامیان، موضع او تغییر کرد.
او تصریح کرد که هرگز از بمباران گسترده افغانستان و کشته شدن غیرنظامیان، کودکان، زنان و سالمندان حمایت نکرده است. ماندلا همچنین بر ضرورت پایبندی به قوانین بینالمللی، نقش ملل متحد و رعایت حقوق بشر در مبارزه با تروریزم تأکید میکرد و بعدها از یکجانبهگرایی در سیاست خارجی ایالات متحده، بهویژه در آستانه جنگ عراق، انتقاد کرد.
میراث ماندلا و افغانستان امروز
اندیشههای نلسون ماندلا همچنان برای بسیاری از کشورهایی که با بحران، تبعیض و نقض حقوق بشر روبهرو هستند، الهامبخش است. افغانستان نیز در سالهای اخیر به ویژه در زیر حاکمیت دوباره طالبان با چالشهای عمیقی مواجه بوده است.
پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، میلیونها شهروند افغانستان با بحران اقتصادی و انسانی، محدودیتهای گسترده بر حقوق و آزادیهای اساسی و کاهش فرصتهای آموزشی و شغلی روبهرو شدهاند.
زنان و دختران از بسیاری از حقوق بنیادی، از جمله آموزش متوسطه و دانشگاهی و بسیاری از فرصتهای کاری، محروم شدهاند و رسانههای مستقل، خبرنگاران و فعالان مدنی نیز با محدودیتهای گسترده مواجه هستند.
در چنین شرایطی، میراث ماندلا یادآور این حقیقت است که توسعه پایدار و صلح واقعی بدون احترام به حقوق بشر، برابری، مشارکت همه شهروندان و حاکمیت قانون امکانپذیر نیست.
تجربه افریقای جنوبی نشان میدهد که حتی طولانیترین دورههای تبعیض و بحران نیز میتوانند از مسیر گفتوگو، عدالت و احترام به کرامت انسانی به آیندهای متفاوت منتهی شوند.
سخنان ماندگار نلسون ماندلا
جمعبندی
نلسون ماندلا تنها یک رئیسجمهور یا رهبر سیاسی نبود؛ او نماد جهانی مبارزه با تبعیض، دفاع از حقوق بشر، آشتی ملی و رهبری اخلاقی بود.
زندگی او نشان داد که مقاومت در برابر بیعدالتی، حتی اگر دههها به طول انجامد، میتواند مسیر تاریخ را تغییر دهد. میراث او همچنان برای ملتهایی که در جستوجوی آزادی، عدالت و صلح هستند، از جمله افغانستان، الهامبخش باقی مانده است.
ستاره قدسی در عرصه روزنامهنگاری فعالیت دارد.
مسئولیت محتوای مقالههایی که در بخش دیدگاه وبسایت آمو منتشر میشوند به دوش نویسندگان آن است.
