رویترز گزارش داده است که اعتراضهای ضدحکومتی در ایران و فشارهای خارجی بر حکومت این کشور در حال افزایش است. این اعتراضها که ماه گذشته از تهران آغاز شد، اکنون به هر ۳۱ ولایت ایران گسترش یافته است.
با این حال، وسعت این اعتراضها تاکنون به سطح ناآرامیهای گسترده سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ که پس از مرگ مهسا امینی در بازداشت گشت ارشاد رخ داد، نرسیدهاند.
جریان اخیر ابتدا از اعتراض کسبه بازار بزرگ تهران به سقوط شدید ارزش ریال آغاز شد، اما دامنه آن به گروههای دیگر، عمدتاً مردان جوان، گسترش یافته است. این در حالی است که اعتراضهای مهسا امینی عمدتاً به رهبری زنان و دختران صورت میگرفت.
بهگزارش آژانس خبری فعالان حقوق بشر مستقر در امریکا، تاکنون دستکم ۳۴ معترض و ۴ تن از نیروهای امنیتی کشته شدهاند و حدود ۲۲۰۰ تن نیز بازداشت شدهاند. تحلیلگران میگویند این ناآرامیها نشاندهنده دلسردی عمیق مردم از نظام شیعهمحور حاکم در ایران است.
نت بلاکس، گروه نظارت بر اینترنت، اعلام کرده که روز پنجشنبه در سراسر ایران قطع اینترنت گستردهای رخ داده که تا روز جمعه ادامه داشته است. این قطعی همزمان با فراخوان تازه رضا پهلوی، فرزند آخرین شاه ایران، برای برگزاری اعتراضهای بیشتر بوده است.
الکس وطنخواه، مدیر برنامه ایران در مؤسسه خاورمیانه، میگوید: «فروپاشی فقط مربوط به ریال نیست، بلکه فروپاشی اعتماد است.»
مقامهای ایرانی تلاش کردهاند با اتخاذ رویکردی دوگانه، از یکسو نارضایتیهای اقتصادی را به رسمیت بشناسند و از سوی دیگر در مقابل برخی اعتراضها با گاز اشکآور و سرکوب خیابانی واکنش نشان دهند.
در حالیکه نزدیک به پنج دهه از انقلاب اسلامی میگذرد، رهبران ایران در تلاشاند بین اولویتهای ایدئولوژیک خود و خواستههای نسل جوان – که نیمی از جمعیت زیر ۳۰ سال را تشکیل میدهد – توازن برقرار کنند.
مینا، فارغالتحصیل ۲۵ ساله بیکار از ولایت لرستان، به رویترز گفته: «من فقط میخواهم زندگی آرام و عادی داشته باشم، اما آنها همچنان بر برنامه هستهای، حمایت از گروههای مسلح منطقهای و دشمنی با آمریکا پافشاری میکنند.»
یک مقام پیشین اصلاحطلب نیز گفته است که اصول ایدئولوژیک جمهوری اسلامی – از الزام پوشش اجباری تا سیاست خارجی – دیگر برای نسل جوان جذابیتی ندارد: «نسل جدید به شعارهای انقلابی باور ندارد؛ آنها آزادی میخواهند.»
حجاب که در اعتراضهای گذشته یکی از نقاط محوری بود، اکنون بهطور گزینشی اجرا میشود و بسیاری از زنان در انظار عمومی آن را رعایت نمیکنند. معترضان همچنین از سیاستهای منطقهای ایران خشمگیناند و شعارهایی مانند «نه غزه، نه لبنان، جانم فدای ایران» سر دادهاند.
نفوذ منطقهای ایران نیز با حملات اسرائیل به متحدانش از جمله حماس در غزه و حزبالله در لبنان، و نیز سرنگونی بشار اسد، متحد دیرین تهران در سوریه، تضعیف شده است.
در ویدئوهایی که توسط رویترز راستیآزمایی شده، معترضان در مشهد در حال پایین کشیدن پرچم ایران دیده شدهاند. در بازار بزرگ تهران درگیریهایی رخ داده و در ولایت ایلام نیز راهپیماییهایی برگزار شده است.
وطنخواه میگوید نظام حاکم در ایران پیشتر نیز از طریق سرکوب و امتیازهای محدود، از موجهای اعتراضی جان بهدر برده است، اما این استراتژی اکنون به مرزهای خود رسیده است: «تغییر اکنون اجتنابناپذیر بهنظر میرسد؛ فروپاشی رژیم ممکن است، اما تضمینی نیست.»
دونالد ترمپ، رئیسجمهور امریکا، اعلام کرده اگر نیروهای امنیتی به معترضان شلیک کنند، از آنان حمایت خواهد کرد. او نوشته است: «امریکا آماده و در حالت آمادهباش است»، اما توضیح بیشتری نداده است.
آیتالله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، که با یکی از بحرانیترین دورانهای زمامداری خود روبهرو است، در واکنش گفته: «ایران تسلیم دشمن نخواهد شد.»
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، این اعتراضها را «لحظهای سرنوشتساز» برای مردم ایران توصیف کرده است.
در داخل ایران، دیدگاهها درباره احتمال مداخله خارجی متفاوت است. حتی مخالفان نظام نیز نسبت به آن ابراز نگرانی کردهاند.
اپوزیسیون تبعیدی نیز خواستار ادامه اعتراضها شده، اما میزان نفوذ و حمایت واقعی آنها در داخل کشور همچنان نامشخص است.
