د ملګرو ملتونو د کډوالو د مېشتولو پروګرام وایي چې افغانستان هغه هېواد دی چې د بېرته ستنېدونکو ښځو او نجونو کډوالو لپاره هېڅ ډول ټولنیز یا اقتصادي پرمختیايي فرصتونه پکې شتون نه لري.
استفاني لوز، چې په افغانستان کې د دې ادارې مشره ده، په جینوا کې په یوه خبري غونډه کې ویلي: «زه خپله یوه لور لرم، نو کله چې زه هغو تنکیو نجونو ته ګورم، پوهېږم چې هغوی داسې یوه هېواد ته ستنېږي چې پکې د ۱۲ کلنۍ پورته نجونو لپاره هېڅ زدهکړه نشته؛ داسې ځای چې هغوی په رښتیا نه پوهېږي چې چیرته ولاړ شي، او په ځانګړي ډول د ښځو او نجونو لپاره هېڅ ډول ټولنیز یا اقتصادي پرمختیايي فرصت نه شته.»
هغې زیاته کړې چې د دغو کډوالو په منځ کې داسې کورنۍ هم شته چې ښځې یې سرپرستي کوي او بېرته دې هېواد ته ستنېږي. «تصور وکړئ چې دا به هغوی ته څه مانا ولري. هغوی حتی دا توان نه لري چې پرته له یوه “محرم” ــ یو نارینه سرپرست ــ له کوره ووځي، حتی که وغواړي ډاکټر ته ولاړ شي.»
مېرمن لوز وايي چې افغانستان اوس د بېرته ستنېدونکو کډوالو له یوه بېسارې بحران سره مخ دی. میلیونونه کسان په زور له ګاونډیو هېوادونو، تر ډېره له ایران او پاکستانه، بېرته ستانه شوي دي. نږدې ۶۰ سلنه له دغو ستنېدونکو کم له ۱۸ کلونو عمر لري.
هغې ټینګار وکړ چې اوس تر ټولو عاجله اړتیا دا ده چې په هغو سیمو کې چې خلک پکې مېشتېږي، د بېرته ادغام یوه همغږې شوې پروسه عملي شي.
هغې څرګنده کړه چې افغانستان، حتی له اوسني بحران وړاندې، له ګڼو ستونزو سره مخ و؛ تر دې حده چې د هېواد شاوخوا ۵۰ سلنه وګړي د بشردوستانه مرستو اړتيا لرله. د بشري حقونو وضعیت په افغانستان کې ورځ تر بلې خرابېږي، په ځانګړي ډول ښځې او نجونې له ستر خنډونو سره مخ دي.
هغې زیاته کړه چې افغانستان د اقلیم د بدلون له اغېزو تر ټولو ډېر اغېزمنو لسو هېوادونو کې شمېرل کېږي، او وچکالي، سېلابونه، د تودوخې لوړوالی او ګرمۍ د کلیوالو خلکو پر ژوند ناوړه اغېزې لري او د هغوی د معیشت کچه راټیټوي، خو ښاري مېشتو خلکو ته هم ګواښ پېښوي.
د هغې په وینا، له سپتمبر ۲۰۲۳م راهیسې تر درې میلیونه ډېر کسان هېواد ته ستانه شوي، خو دا شمېرې هره ورځ بدلېږي. اټکل کېږي چې یوازې د جولای له ۲۵مې تر د اګست تر لومړۍ نېټې پورې، له ایران څخه تر ۸۵ زره ډېر او له پاکستانه تر ۳ زره ډېر افغان کډوال شړل شوي دي.
استفاني لوز ویلي: «ډېری کسان اړ شوي وو چې هر څه پرېږدي او په واقعي مانا یوازې له هغو توکو سره چې وړلی یې شول، هېواد ته ستانه شي. بېرته ادغام اختیاري نه دی. پرته له دې، ستنېدونکي زیانمن پاتې کېږي، د وابستګۍ په کړیو کې راګېرېږي او له جدي خطرونو سره مخامخ کېږي.»
هغې زیاته کړه چې د ژوند بېرته رغول یوازې بېړنیو مرستو ته اړتیا نه لري؛ خلک باید مناسب سرپناه او د ملکیت حق، د پاکو اوبو، روغتیايي خدمتونو او د عاید د لاسته راوړلو فرصتونه ولري تر څو وکولای شي خپلې کورنۍ په عزت او وقار وساتي. بېرته ادغام د راتلونکې سولې، ثبات او ټولنیز یووالي لپاره خورا مهم دی. خلک باید پوه شي چې ستنېدونکي یوازې یو اضافي بار نه دي، بلکې هغوی له ځان سره مهارتونه راوړي او کولی شي خپلو ځایي ټولنو ته مرسته ورسوي.
د هغې په وینا، ملګري ملتونه د یوه یوځای شوي غبرګون ملاتړ کوي چې د نفوس د زیاتوالي لپاره پر ځایي پلان جوړونې، د سرپناه او استوګنځای حللارې، او د اساسي خدمتونو پر ښه لاسرسي ولاړ وي. مېرمن لوز له نړیوالې ټولنې وغوښتل چې افغانستان هېر نه کړي او ډاډ ترلاسه کړي چې کافي بودیجه موجوده وي تر څو خلک وکولای شي په باعزته او پر ځان بسیا ډول ژوند وکړي.
استفاني لوز په ځواب کې ویلي چې دا مهال په افغانستان کې شاوخوا ۲.۲ میلیونه کسان د بېرته ادغام د ملاتړ اړتیا لري او دا شمېر مخ په زیاتېدو دی. باید ډاډ ترلاسه شي چې د بېرته ادغام پروګرامونه اړین ملاتړ تر لاسه کړي. هغې ټینګار وکړ چې د اوږدمهالو حللارو پانګونه هم اړینه ده.
