یک پژوهش تازه درباره وضعیت خدمات سلامت مادران و نوزادان در افغانستان نشان میدهد که قابلهها همچنان ستون اصلی این نظام بهشمار میروند، اما کمبود نیروی زن، شکاف عمیق میان مناطق و محدودیتهای آموزشی، آینده این بخش را با تهدید جدی روبهرو کرده است.
بر بنیاد این پژوهش، تا سال ۲۰۲۳ میلادی حدود ۸۰۹۴ قابله در افغانستان فعال بودهاند که از این میان، نزدیک به ۶۷۴۶ تن در بخش خدمات صحی عامه کار میکنند. این در حالی است که تراکم نیروی صحی — شامل پزشکان و قابلهها — حدود ۱۰.۳ تن در هر ۱۰ هزار جمعیت برآورد شده که بهمراتب پایینتر از معیار پیشنهادی سازمان بهداشت جهانی (۴۴.۵) است.
در این پژوهش به دادههای سازمان ملل اشاره شده که نشان میدهد که میزان مرگومیر مادران از ۱۳۷۲ مورد در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده در سال ۲۰۰۰، به حدود ۵۲۱ مورد در سالهای اخیر کاهش یافته است. بر بنیاد این ین پژوهش، این کاهش چشمگیر است اما مرگ و میر مادران همچنان در سطح «خطر بالا» قرار دارد.
با این حال، پوشش خدمات ولادی و پس از ولادت همچنان نابرابر و در برخی موارد ناکافی است. بر اساس این پژوهش، حدود ۷۶.۴ درصد زنان حداقل یک ویزیت پیش از ولادت دریافت کردهاند، اما تنها ۳۳.۴ درصد چهار ویزیت یا بیشتر داشتهاند. همچنین ۶۷.۵ درصد ولادتها با حضور کارمند صحی ماهر انجام شده و ۶۶.۳ درصد در مراکز صحی صورت گرفته است.
در بخش خدمات پس از ولادت، که بهعنوان یکی از ضعیفترین حلقههای نظام صحی شناخته میشود، تنها ۳۶.۳ درصد مادران و ۳۴.۳ درصد نوزادان تا دو روز پس از تولد معاینه شدهاند؛ بخشی که در بسیاری موارد، نخستین و تنها تماس زنان با خدمات صحی به قابلهها محدود میشود.
این پژوهش شکاف عمیق میان شهر و روستا را نیز برجسته میکند. حضور کارمند صحی ماهر هنگام ولادت در بخشهای شهری ۸۸.۸ درصد و در مناطق روستایی ۶۱.۱ درصد گزارش شده است. همچنین ولادت در مراکز صحی در شهرها ۸۸.۶ درصد و در روستاها ۵۹.۶ درصد است. معاینه مادران در دو روز پس از ولادت نیز در شهرها ۵۳.۴ درصد و در روستاها ۳۱.۴ درصد ثبت شده است.
نابرابری جغرافیایی در سطح ولایات نیز قابل توجه است. بهگونه نمونه، پوشش ولادت با حضور کارمند صحی ماهر در کابل بیش از ۹۴ درصد است، در حالی که این رقم در نورستان به حدود ۹.۵ درصد کاهش مییابد. ولایتهایی مانند بدخشان (۴۸.۲ درصد)، بادغیس (۲۴.۱ درصد) و غور (۲۱ درصد) نیز پایینتر از میانگین ملی قرار دارند.
در بخش توزیع نیروی قابله، بیشترین آنان در مراکز خدمات صحی اولیه (BPHS) با حدود ۴۶۳۸ تن فعالیت دارند، در حالی که ۲۱۰۸ نفر در مراکز خدمات شفاخانهای (EPHS) و ۱۳۳۷ تن در شفاخانهها و کلینیکهای خصوصی کار میکنند.
این یافتهها در حالی منتشر میشود که نهادهای بینالمللی نسبت به آینده نیروی صحی زن در افغانستان هشدار دادهاند. بر اساس تحلیل صندوق حمایت از کودکان سازمان ملل متحد (یونیسف)، در صورت ادامه محدودیتهای آموزشی برای دختران و زنان، افغانستان ممکن است تا سال ۲۰۳۰ حدود ۵۴۰۰ و تا سال ۲۰۳۵ نزدیک به ۹۶۰۰ کارمند صحی زن را از دست بدهد.
همچنین برآورد شده است که تا سال ۲۰۳۰ حدود ۲۰ هزار آموزگار زن از بازار کار حذف شوند؛ موضوعی که میتواند بهطور مستقیم بر آموزش نسل آینده قابلهها و پزشکان زن تأثیر بگذارد.
دفتر حقوق بشر سازمان ملل متحد نیز هشدار داده است که محدودیت بر آموزش زنان، زنجیره تأمین نیروی صحی زن — از آموزش تا ارائه خدمات — را تضعیف میکند.
این پژوهش که از سوی میثم نجفیزاده، پژوهشگر و استاد دانشگاه، نشر شده، تأکید میکند که قابلهها در بسیاری از مناطق، بهویژه در بخشهای دورافتاده، نخستین و گاه تنها نقطه تماس زنان با نظام صحی هستند و هرگونه تضعیف این بخش میتواند روند کاهش مرگومیر مادران را معکوس کند.
این گزارش به مناسبت روز جهانی قابلهها منتشر شده و در حالی ارائه میشود که محدودیتهای آموزشی برای دختران در افغانستان همچنان پابرجاست و نهادهای بینالمللی هشدار میدهند که بدون دسترسی برابر به آموزش و خدمات صحی، دستاوردهای دو دهه در معرض از دست رفتن قرار دارد.
