دفتر هماهنگی کمکهای بشردوستانه ملل متحد یا «اوچا» گفته است که افغانستان یکی از بالاترین نرخهای مرگومیر مادران در جهان را دارد و از هر ۱۰۰هزار تولد زنده در این کشور، ۶۰۰ مادر جان میبازند.
این نهاد در عین حال گفته است، با وجودی اینکه قابلهها و کارمندان صحی زن تلاش میکنند در جریان زایمان جان مادران و نوزادان را نجات دهند؛ اما به دلیل محدودیتهای طالبان بر فعالیت کارمندان صحی زن و پرستاران، دسترسی مادران و نوزادان به خدمات صحی محدود شده و این امر در افزایش مرگومیر مادران و نوزادان نقش دارد.
اخیراً یک پژوهشی که در اواسط ماه ثور سال جاری خورشیدی درباره وضعیت خدمات سلامت مادران و نوزادان در افغانستان منتشر شد، نشان داده است که قابلهها همچنان ستون اصلی نظام صحی کشور بهشمار میروند، اما کمبود نیروی زن، شکاف عمیق میان مناطق و محدودیتهای آموزشی، آینده این بخش را با تهدید جدی روبهرو کرده است.
بر بنیاد این پژوهش، تا سال ۲۰۲۳ میلادی حدود ۸۰۹۴ قابله در افغانستان فعال بودهاند که از این میان، نزدیک به ۶۷۴۶ تن در بخش خدمات صحی عامه کار میکنند. این در حالی است که تراکم نیروی صحی — شامل پزشکان و قابلهها — حدود ۱۰.۳ تن در هر ۱۰ هزار جمعیت برآورد شده که بهمراتب پایینتر از معیار پیشنهادی سازمان بهداشت جهانی (۴۴.۵) است.
در این پژوهش به دادههای سازمان ملل اشاره شده که نشان میدهد که میزان مرگومیر مادران از ۱۳۷۲ مورد در هر ۱۰۰ هزار تولد زنده در سال ۲۰۰۰، به حدود ۵۲۱ مورد در سالهای اخیر کاهش یافته است. بر بنیاد این ین پژوهش، این کاهش چشمگیر است اما مرگ و میر مادران همچنان در سطح «خطر بالا» قرار دارد.
با این حال، پوشش خدمات ولادی و پس از ولادت همچنان نابرابر و در برخی موارد ناکافی است. بر اساس این پژوهش، حدود ۷۶.۴ درصد زنان حداقل یک ویزیت پیش از ولادت دریافت کردهاند، اما تنها ۳۳.۴ درصد چهار ویزیت یا بیشتر داشتهاند. همچنین ۶۷.۵ درصد ولادتها با حضور کارمند صحی ماهر انجام شده و ۶۶.۳ درصد در مراکز صحی صورت گرفته است.
در بخش خدمات پس از ولادت، که بهعنوان یکی از ضعیفترین حلقههای نظام صحی شناخته میشود، تنها ۳۶.۳ درصد مادران و ۳۴.۳ درصد نوزادان تا دو روز پس از تولد معاینه شدهاند؛ بخشی که در بسیاری موارد، نخستین و تنها تماس زنان با خدمات صحی به قابلهها محدود میشود.
این پژوهش شکاف عمیق میان شهر و روستا را نیز برجسته میکند. حضور کارمند صحی ماهر هنگام ولادت در بخشهای شهری ۸۸.۸ درصد و در مناطق روستایی ۶۱.۱ درصد گزارش شده است. همچنین ولادت در مراکز صحی در شهرها ۸۸.۶ درصد و در روستاها ۵۹.۶ درصد است. معاینه مادران در دو روز پس از ولادت نیز در شهرها ۵۳.۴ درصد و در روستاها ۳۱.۴ درصد ثبت شده است.
گفتنی است که این پژوهش از سوی میثم نجفیزاده، پژوهشگر و استاد دانشگاه، نشر شده و تأکید میکند که قابلهها در بسیاری از مناطق، بهویژه در بخشهای دورافتاده، نخستین و گاه تنها نقطه تماس زنان با نظام صحی هستند و هرگونه تضعیف این بخش میتواند روند کاهش مرگومیر مادران را معکوس کند.
