جان ساپکو، رئیس پیشین بازرس کل ویژه بازسازی افغانستان (سیگار)، میگوید که ناکامی تلاشهای ایالات متحده برای بازسازی افغانستان نه بهدلیل کمبود منابع مالی، بلکه نتیجه تزریق شتابزده میلیاردها دالر به کشوری بود که از نظر نهادی، اقتصادی و فنی آمادگی جذب این حجم از کمکها را نداشت.
به گفته او، این رویکرد باعث شد بخش بزرگی از پروژههای بازسازی یا ناکام بمانند یا به اسراف گسترده منابع منجر شوند.
این در حالی است که در آخرین گزارش سیگار، که بهعنوان جامعترین جمعبندی از دو دهه بازسازی افغانستان منتشر شده، آمده است ایالات متحده از سال ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۱ حدود ۱۴۴ میلیارد دالر برای بازسازی این کشور هزینه کرده است.
بر بنیاد یافتههای این گزارش ۱۳۷ صفحهای، دستکم ۲۶ تا ۲۹ میلیارد دالر از این بودجه بهدلیل سوءمدیریت، نبود برنامهریزی مؤثر، فساد و نظارت ضعیف هدر رفته است.
بر اساس این گزارش، یکی از بارزترین نمونههای اسراف مالی، خرید حدود ۲۰ فروند هواپیمای نظامی مدل «جی۲۲۲» از ایتالیا بوده است؛ هواپیماهایی که نزدیک به ۵۰۰ میلیون دالر هزینه در بر داشت اما بهدلیل مشکلات فنی، نبود قطعات یدکی و ناتوانی نیروهای افغانستان در نگهداری، تقریباً بلافاصله از رده خارج شدند.
سیگار این پروژه را نمونهای آشکار از تصمیمگیریهای نادرست و بیتوجهی به شرایط واقعی افغانستان توصیف کرده است.
در بخش دیگری از گزارش آمده است که یک نیروگاه ۳۳۵ میلیون دالری که با بودجه اداره توسعه بینالمللی امریکا ساخته شد، بهدلیل نبود شبکه برق و نیاز واقعی، با کمتر از یک درصد ظرفیت خود فعالیت میکرد.
سیگار تأکید کرده است که این نیروگاه از نظر فنی قابل استفاده بود، اما بهدلیل نبود زیرساختهای مکمل، عملاً کارایی نداشت.
با این حال جان سوپکو در گفتوگو با رادیوی ملی امریکا گفته است که بخش قابل توجهی از پولهای بازسازی نهتنها به پیمانکاران بینالمللی، بلکه به پیمانکاران افغانستان مرتبط با جنگسالاران سابق اختصاص یافت.
به گفته او، این افراد بهدلیل روابط نزدیک با نیروهای خارجی و مقامهای امریکایی توانستند قراردادهای بزرگ بهدست آورند؛ اقدامی که هم منابع مالی را هدر داد و هم موجب بیاعتمادی گسترده مردم عادی افغانستان، بهویژه در بیرون از کابل، شد.
گزارش سیگار همچنین نشان میدهد که هشدارهای مکرر این نهاد به کانگرس امریکا و نهادهای اجرایی درباره اسراف، فساد و ناکارآمدی پروژهها، طی سالهای گذشته عمدتاً نادیده گرفته شده است.
آقای ساپکو میگوید سیاستگذاران امریکایی با وجود آگاهی از مشکلات، به تزریق پول ادامه دادند و تمایلی به پذیرش شکست یا اصلاح اساسی سیاستها نداشتند.
در بخش دیگری از این گزارش آمده است که فضای تصمیمگیری در واشنگتن بهگونهای بود که مقامهای سیاسی، نظامی و دیپلماتیک حاضر نبودند مسئولیت ناکامیها را بپذیرند.
به گفته ساپکو، اعتراف به اشتباه بهمعنای پذیرش شکست یک پروژه بزرگ سیاسی و نظامی تلقی میشد و همین موضوع مانع تغییر مسیر شد.
جان ساپکو که از سال ۲۰۱۲ تا جنوری ۲۰۲۵ ریاست این نهاد را برعهده داشت، میگوید تجربه افغانستان نشان داد که بدون ظرفیتسازی، نظارت مؤثر، پاسخگویی شفاف و درک واقعی از شرایط محلی، هزینهکردن میلیاردها دالر نهتنها به توسعه پایدار منجر نمیشود، بلکه میتواند پیامدهای منفی و ماندگار برای کشور میزبان و حامیان بینالمللی آن بهجا بگذارد.
به گفته او، در صورت تکرار همین الگو در بازسازی کشورهای درگیر جنگ، از جمله اوکراین یا غزه، خطر تکرار اشتباهات پرهزینه افغانستان همچنان جدی خواهد بود.
