صندوق حمایت از کودکان ملل (یونیسف) در گزارش تازهای درباره وضعیت آموزش و پرورش افغانستان گفته است که بیش از ۹۰ درصد کودکان ۱۰ ساله در این کشور حتی قادر به خواندن یک متن ساده نیستند و عملاً «بدون یادگیری به مکتب میروند».
یونیسف در این گزارش که با همکاری سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) تهیه شده، نظام آموزشی افغانستان را در «بحرانیترین مرحله» در دو دهه اخیر توصیف کرده است.
این نهادها میگویند سیاستهای محدودکننده، کاهش بودجه، بحرانهای انسانی مکرر و بازگشت گسترده مهاجران از ایران و پاکستان، فشار بیسابقهای بر مکتبها و شاگردان وارد کرده است.
در گزارش آمده است در حالی که آموزش در افغانستان مترادف با امید است، اما این امید برای میلیونها کودک، بهویژه دختران در حال کمرنگ شدن است.
طبق این گزارش میلیونها شاگرد هنوز از آموزش رسمی محروماند و شمار زیادی از آنان به دلیل نبود معلمان متخصص، کیفیت پایین دروس و محدودیتهای تازه، از یادگیری واقعی بازمیمانند.
به گفته یونیسف، در صنفهای ابتدایی کشور، تغییرات گستردهای در برنامه درسی اعمال شده است.
بر اساس برنامه تازه وزارت معارف زیر اداره طالبان، ساعات تدریس از زبانها و علوم اجتماعی کاسته شده و دروس دینی، علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات جای آن را گرفته است.
طبق گزارش، دروس اسلامی اکنون تقریباً نیمی از ساعات آموزشی هفتگی را تشکیل میدهد که این تغییرات باعث کاهش مهارتهای پایهای در خواندن، نوشتن و درک مفاهیم علمی در میان کودکان شده است.
یونیسف میگوید که یکی از چالشهای جدی دیگر، افزایش شمار شاگردان در مکتبها است که بهدنبال بازگشت گسترده مهاجران از کشورهای همسایه به وجود آمده است.
براساس آمار این نهاد، تا اپریل ۲۰۲۵ نزدیک به ۹۸۶ هزار تن از ایران و پاکستان به افغانستان بازگشتهاند که ۸۷ درصد آنان فاقد مدارک اقامتی بودهاند.
در این گزارش آمده است که حدود ۶۱ درصد از این بازگشتکنندگان را کودکان زیر ۱۸ سال تشکیل میدهند و ۱۷ درصد از خانوادهها توسط زنان سرپرستی میشوند.
در همین حال سازمان بینالمللی مهاجرت نیز گزارش داده است که تنها بین ماههای جنوری تا آگست سال ۲۰۲۵، بیش از یک میلیون تن از ایران و پاکستان به افغانستان بازگشتهاند که ۳۹ درصد آنان کودک بودهاند.
این بازگشتها در حالی صورت گرفته که بسیاری از این کودکان سالها از آموزش رسمی محروم بودهاند و برخی از آنان حتی زبان رسمی آموزشی کشور را بهدرستی نمیدانند.
یونیسف هشدار داده است که نظام آموزشی افغانستان نه تنها از نظر ظرفیت فیزیکی بلکه از نظر کیفیت تدریس نیز در وضعیت بحرانی قرار دارد.
در این گزارش گفته شده است که مکتبها با کمبود شدید آموزگاران آموزشدیده، کتابهای درسی بهروز و امکانات ابتدایی آموزشی مواجهاند. بسیاری از مکتبها در مناطق روستایی هنوز ساختمان مناسب ندارند و شاگردان در فضای باز یا خیمههای موقتی درس میخوانند.
در این گزارش آمده است: «کودکان افغانستان در شرایطی آموزش میبینند که نه تنها از لحاظ آموزشی بلکه از نظر روانی و اجتماعی نیز در بحراناند. بسیاری از آنان با فقر، آوارگی، ناامنی و تبعیض جنسیتی روبهرو هستند.»
یونسکو نیز در بخشی از این گزارش تأکید کرده است که برای بازسازی نظام آموزشی افغانستان باید رویکردی فراگیر و غیرسیاسی اتخاذ شود.
این سازمان هشدار داده است که تکیه بیش از حد بر آموزش دینی در مکتبهای ابتدایی، خطر نادیدهگرفتن مهارتهای حیاتی زندگی و مهارتهای تفکر انتقادی را افزایش میدهد.
یونیسف و یونسکو از جامعه جهانی خواسته اند تا برای جلوگیری از «نسل گمشده آموزش» در افغانستان، حمایت مالی و فنی فوری ارائه کنند.
این دو نهاد هشدار دادهاند که اگر اقدامات جدی انجام نشود، میلیونها کودک کشور آیندهای بدون فرصتهای آموزشی، شغلی و انسانی خواهند داشت.
در این گزارش تأکید شده است:«آموزش برای کودکان، تنها ابزار امید برای آیندهای بهتر است؛ اما این امید در سایه فقر، محدودیت و بیتوجهی، در حال خاموش شدن است.»
