مقدمه:
مبارزات مردمی همواره خاستگاه و سرچشمه ارزشها و هنجارهای بینالمللی بوده است. همانطور که بشریت برای آزادیهای سیاسی مدیون جانفشانیهای مهاتما گاندی است، برای مبارزه با آپارتاید نژادی از ایستادگی نلسون ماندلا و مارتین لوتر کینگ الهام میگیرد. در آینده نیز از ایستادگی زنان افغانستان علیه آپارتاید جنسیتی یاد خواهد شد.
در طول تاریخ، اکثریت کشورهای جهان در شکلگیری هنجارهای جهانی نقش داشتهاند. متأسفانه افغانستان در ۳۰۰ سال گذشته، از دوره احمد شاه ابدالی تا کنون، هیچ زمامداری، شخصیت یا گروهی نتوانسته است در نظم حقوقی جهان نقشآفرینی کند. خوشبختانه زنان مبارز کشور برای نخستین بار مشعل قاعدهگذاری در سطح حقوق بینالملل را به دست گرفتهاند.
آپارتاید جنسیتی نخستین دستآورد زنان افغانستان محسوب میشود. با وجود محرومیتهای گسترده و تاریخی، پس از تسلط طالبان در سال ۲۰۲۱، زنان با شجاعت بینظیر به مقابله با تبعیض جنسیتی پرداختند. شعار «نان، کار، آزادی» در جادههای کابل نطفهگذاری شد و به نمادی از مقاومت تبدیل گردید. این مبارزات به سرعت توجه جامعه جهانی و رسانههای بینالمللی را جلب کرد و مسئله نقض حقوق زنان افغانستان را در کانون توجه قرار داد.
گفتهاند که «قطرهقطره، دریا گردد». این دقیقاً همان چیزی است که زنان افغانستان در حال رقم زدن هستند. از خیابانهای کابل تا شهرهای بزرگ اروپا، آسیا و امریکا، صدای آنان بلند شده و با همدلی و همصدایی، این حرکت به یک جریان جهانی تبدیل شده است. خوشبختانه نهادهای بینالمللی و دولتها به دنبال یکدیگر پاسخ مثبت میدهند.
تأثیر بر نهادهای بینالملل
۱. سازمان ملل متحد:
شورای امنیت سازمان ملل متحد قطعنامههای متعددی در حمایت از حقوق زنان افغانستان صادر کرده و وضعیت آنان را به یک نگرانی جدی بینالمللی تبدیل کرده است. از جمله قطعنامه شماره ۲۵۹۳ سال ۲۰۲۱، قطعنامه شماره ۲۶۸۱ سال ۲۰۲۳ و قطعنامه شماره ۲۷۷۷ سال ۲۰۲۵.
۲. دیوان کیفری بینالمللی (آیسیسی):
دیوان کیفری بینالمللی با بررسی وضعیت افغانستان، اقدامات زنستیزانه طالبان را مصداق جنایت بشری دانسته و در تاریخ ۸ جولای ۲۰۲۵ حکم جلب ملا هبتالله، رهبر طالبان، و حکیم حقانی، رئیس ستره محکمه طالبان، را صادر کرد. این تصمیم بهطور غیرمستقیم نشان میدهد که موضوع اپارتاید جنسیتی توسط این نهاد پذیرفته شده است.
۳. نهادهای حقوق بشری و دولتها:
ریچارد بنت، گزارشگر ویژه کمیسیون حقوق بشر سازمان ملل، و سایر نهادهای حقوق بشری، موضوع «اپارتاید جنسیتی» را جدی مطرح کردند. در پی آن، پارلمانهای برخی کشورها مانند بلژیک و اتحادیه اروپا با اکثریت مطلق آرا رسماً از آن حمایت نمودند.
طرح اپارتاید جنسیتی در مرحله نهایی قرار دارد. اگر این طرح به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل متحد برسد، نخست این مفهوم در ماده ۷ اساسنامه دیوان بینالمللی کیفری بهعنوان مصداق جنایت بشری ضمیمه خواهد شد، دوم دولتهای عضو دیوان ملزم به رعایت آن خواهند بود و نظام حقوقیشان تحت تأثیر قرار خواهد گرفت، و در نهایت زنان در سطح جهانی از آن بهرهمند خواهند شد.
هنگامی که سیاهپوستان به رهبری مارتین لوتر کینگ برای پایان دادن به آپارتاید نژادی به خیابانهای امریکا آمدند، شاید کسی گمان نمیبرد که روزی برابری به دست آید. وقتی نلسون ماندلا به زندان افکنده شد، بسیاری فکر میکردند مبارزه برای همیشه شکست خورده است. امروز نیز شاید عدهای باور نداشته باشند که مبارزات زنان افغانستان به نتیجه برسد؛ اما همانطور که سیاهپوستان امریکا و افریقا نماد پیروزی بر تبعیض نژادی شدند، زنان افغانستان نیز میتوانند نماد فردا باشند.
گفتهاند که «قطرهقطره، دریا گردد». این دقیقاً همان چیزی است که زنان افغانستان در حال رقم زدن هستند. از خیابانهای کابل تا شهرهای بزرگ اروپا، آسیا و امریکا، صدای آنان بلند شده و با همدلی و همصدایی، این حرکت به یک جریان جهانی تبدیل شده است. خوشبختانه نهادهای بینالمللی و دولتها به دنبال یکدیگر پاسخ مثبت میدهند.
نتیجهگیری:
هرچند ۱۵ اگست برای زنان افغانستان روز سیاه به شمار میرود، اما آنان توانستند در دل تاریکی چراغی برافروزند که مسیر نسلهای بعدی را در سطح ملی و بینالمللی روشن سازد. این دستآورد، ارمغان ارزشمندی به زنان محروم جهان است و نخستین قاعدهای است که از جغرافیای افغانستان در اسناد بینالمللی درج میشود.
شاکر حیات استاد دانشگاه و از فعالان عرصه دانشگاهی کشور است.
مسئولیت محتوای مقالههایی که در بخش دیدگاه وبسایت آمو منتشر میشوند به دوش نویسندگان آن است.
