یک گزارش تحقیقی تازه از روزنامه امریکایی واشنگتن پست جزئیاتی بیسابقه از «عملیات فوقمحرمانه» سازمان اطلاعات مرکزی امریکا یا «سیآیای» در افغانستان را فاش کرده است؛ عملیاتی که با هدف تضعیف چرخه تولید و صادرات تریاک افغانستان طی سالهای جنگ امریکا در این کشور انجام شد.
بر اساس این گزارش، از سال ۲۰۰۴ تا حدود سال ۲۰۱۵ میلادی، سیآیای در قالب یک برنامه سِری و تاییدشده با مجوز مستقیم رئیسجمهور وقت ایالات متحده، میلیاردها بذر دستکاریشده خشخاش را با هواپیماهای نظامی طی پروازهای شبانه در ولایتهای جنوبی و شرقی افغانستان -بهویژه هلمند و ننگرهار- پخش کرده است.
هدف: تخریب زنجیره تولید هروئین
در این گزارش آمده که این بذرها طوری اصلاح شده بودند که گیاهان حاصل از آنها، برخلاف خشخاش معمولی، تقریباً فاقد مواد مؤثره مخدر (آلکالوئیدها) برای تولید هروئین بودند. اما از سوی دیگر، دارای گلهایی پررنگ و زیبا بودند که به راحتی میتوانستند نظر کشاورزان را جلب کنند.
بر بنیاد این گزارش، هدف اصلی سیآیای این بود که این گیاهان با گیاهان بومی افغانستان ترکیب شده و به تدریج تبدیل به گونه غالب شوند. در نتیجه، محتوای مواد مخدر در کل محصولات تریاک کشور به مرور زمان کاهش یابد و صادرات و تجارت جهانی هروئین از افغانستان با بحران مواجه شود.
عملیات بیاطلاع دولت افغانستان
گفته میشود که این عملیات بدون اطلاع رسمی دولت پیشین افغانستان، بهویژه حکومت حامد کرزی، اجرا شده است. برخی از مقامهای پیشین کاخ سفید، پنتاگون و وزارت خارجه امریکا نیز از جزئیات آن بیخبر بودهاند یا تنها در حد شنیدههایی غیررسمی اطلاع داشتهاند.
با این حال، برای قانونیشدن این عملیات از منظر دولت ایالات متحده، مجوزی محرمانه به نام «فایندینگ» از سوی جورج بوش، رئیس جمهور پیشین امریکا، صادر شده بود.
هزینه سنگین، اثربخشی نامشخص
این برنامه که توسط مرکز جرایم و مواد مخدر سازمان سیآیای طراحی شده بود، از نظر مالی بسیار پرهزینه بود و بخش عمدهای از بودجه این مرکز را به خود اختصاص داده بود. با وجود این، نتایج بلندمدت آن مورد تردید است.
برخی از مقامهای پیشین امنیتی امریکا گفتهاند که عملیات در کوتاهمدت نتایجی داشته؛ اما به مرور زمان اثربخشی آن کاهش یافته و در نهایت صرفه اقتصادی خود را از دست داده است. با این حال، برخی منابع دیگر این برنامه را «خلاقانه و کمهزینهتر از عملیات نظامی مستقیم» توصیف کردهاند.
تلاش برای تکرار در مکسیکو
پس از توقف عملیات در افغانستان، امریکا حتی طرحهایی برای اجرای این برنامه در مزارع خشخاش مکسیکو نیز بررسی کرد؛ اما به دلیل بافت جغرافیایی کوهستانی آن مناطق و دشواری پخش هوایی بذر، این طرح کنار گذاشته شد.
جالب اینکه در طول این سالها، شایعاتی میان کشاورزان افغانستان رایج بود که «بیگانگان» بذرهای خشخاش را دستکاری کردهاند یا به کود و بذرها، بیماری افزودهاند تا محصولاتشان خراب شود. اکنون روشن شده که بخشهایی از این شایعات، واقعیت داشته است.
نتیجه نهایی؛ شکست راهبرد ضد مواد مخدر امریکا
بر اساس گزارش بازرس ویژه ایالات متحده برای بازسازی افغانستان یا «سیگار»، در مجموع امریکا حدود ۹ میلیارد دالر برای مقابله با تولید و قاچاق مواد مخدر در افغانستان هزینه کرده است. با این حال، هیچ یک از این برنامهها، از جمله همین عملیات سیآیای به کاهش پایدار تولید خشخاش منجر نشدهاند.
در پایان، با خروج نیروهای امریکایی از افغانستان در سال ۲۰۲۱، تجارت تریاک تا ۱۴ درصد از تولید ناخالص داخلی افغانستان را تشکیل میداد.
پس از رویکار آمدن طالبان، آنان تولید تریاک را ممنوع کردند. این ممنوعیت باعث شد که در سال ۲۰۲۳ میلادی سطح زیر کشت خشخاش ۹۵ درصد کاهش یابد. با این حال، بر اساس تازهترین آمار سازمان ملل، در سال گذشته سطح کشت بار دیگر ۱۹ درصد افزایش یافته و به مناطق شمالشرق کشور منتقل شده است.
