دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد در گزارش سالانه خود هشدار داده است که کاهش چشمگیر تولید تریاک در افغانستان پس از ممنوعیت سراسری کشت خشخاش از سوی طالبان، بازار جهانی هروئین را بهطور اساسی دگرگون کرده و خطر گسترش مواد مخدر مصنوعی، از جمله فنتانیل، را افزایش داده است.
این نهاد در گزارش جهانی مواد مخدر ۲۰۲۶ که روز جمعه منتشر شد، میگوید نقش افغانستان بهعنوان بزرگترین تولیدکننده تریاک غیرقانونی جهان، پس از اجرای ممنوعیت کشت خشخاش و تولید مواد مخدر از سوی طالبان در سال ۲۰۲۳، با سرعتی بیسابقه تغییر کرده است.
بر اساس این گزارش، سطح زیر کشت خشخاش در افغانستان از حدود ۲۳۲ هزار هکتار در سال ۲۰۲۲ به ۱۰ هزار و ۲۰۰ هکتار در سال ۲۰۲۵ کاهش یافته است که کاهش معادل ۹۵ درصد را نشان میدهد.
همچنین تولید تریاک از حدود ۶ هزار و ۲۰۰ تُن پیش از اجرای این ممنوعیت، به ۲۹۶ تُن در سال گذشته رسیده است. به گفته سازمان ملل، این کاهش باعث شده تولید غیرقانونی تریاک در جهان به پایینترین سطح خود در چند دهه اخیر برسد.
دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل میگوید این کاهش شدید، شوک بزرگی به عرضه جهانی وارد کرده است؛ شوکی که با پایان یافتن ذخایر تریاک و هروئین، در سالهای آینده آشکارتر خواهد شد.
این نهاد برآورد میکند که قاچاقچیان همچنان از ذخایر تریاک تولیدشده پیش از ممنوعیت استفاده میکنند و این ذخایر احتمالاً تا پایان سال ۲۰۲۶ نیاز بازارهای جهانی هروئین را تأمین خواهد کرد. اما پس از آن، کمبود هروئین، بهویژه در کشورهایی که به تولیدات افغانستان وابسته بودهاند، بیشتر نمایان خواهد شد.
در این گزارش آمده است: «کاهش شدید تولید تریاک در افغانستان شوکی جهانی در عرضه ایجاد کرده که پیامدهای بلندمدتی خواهد داشت.»
سازمان ملل میگوید نشانههایی از کاهش عرضه هروئین افغانستان هماکنون نیز در برخی بازارهای اصلی مصرف مشاهده میشود. این نهاد هشدار داده است که کاهش عرضه ممکن است شبکههای قاچاق را به سوی مواد مخدر مصنوعی سوق دهد؛ موادی که تولید آنها آسانتر، ارزانتر و پنهان کردنشان سادهتر است.
در گزارش از فنتانیل، نیتازنها و اورفینها بهعنوان موادی یاد شده که ممکن است در برخی بازارها جایگزین هروئین شوند. به گفته سازمان ملل، این مواد قدرت بسیار بیشتری دارند و در سالهای اخیر با افزایش مرگومیر ناشی از مصرف بیش از حد مواد مخدر در اروپا و آمریکای شمالی مرتبط بودهاند.
با وجود فروپاشی اقتصاد تریاک، سازمان ملل میگوید صنعت تولید متآمفتامین (شیشه) در افغانستان همچنان پابرجاست.
بر اساس این گزارش، شاخصهای تولید و قاچاق متآمفتامین در جنوبغرب آسیا همچنان از عرضه پایدار یا حتی رو به افزایش این ماده حکایت دارد. قیمت عمدهفروشی شیشه در افغانستان کاهش یافته، اما میزان کشف و ضبط آن در کشورهای منطقه افزایش یافته است؛ موضوعی که نشان میدهد تولید این ماده، با وجود کارزار طالبان علیه مواد مخدر، بهطور قابل توجهی مختل نشده است.
این گزارش همچنین از تغییر الگوی مصرف مواد مخدر در داخل افغانستان خبر میدهد.
بر اساس دادههای مراکز درمانی که در گزارش به آن استناد شده، شمار بیشتری از مردان افغان برای درمان وابستگی به مواد افیونی دارویی، داروهای آرامبخش و خوابآور مراجعه میکنند؛ تغییری که میتواند نشاندهنده کاهش دسترسی به هروئین و تغییر الگوی مصرف مواد مخدر در کشور باشد.
در عین حال، مصرف متآمفتامین در افغانستان همچنان رو به افزایش است؛ روندی که به گفته سازمان ملل با الگوهای مصرف در دیگر کشورهای منطقه نیز همخوانی دارد.
سازمان ملل همچنین تأکید کرده است که خشکسالیهای پیدرپی، مشکلات اقتصادی و بیثباتی سیاسی همچنان بر اقتصاد مواد مخدر افغانستان تأثیر میگذارند، هرچند تجارت تریاک بهشدت کوچک شده است.
به گفته این نهاد، قیمت تریاک خشک در افغانستان طی یک سال گذشته کاهش یافته، اما همچنان بهمراتب بالاتر از سطح آن پیش از ممنوعیت کشت خشخاش است؛ موضوعی که نشاندهنده محدود بودن عرضه و ادامه تقاضاست.
در این گزارش آمده است که میانمار اکنون جای افغانستان را بهعنوان بزرگترین تولیدکننده تریاک غیرقانونی جهان گرفته است، اما هیچ کشوری توان جبران میزان تولید پیشین افغانستان را ندارد.
تولید تریاک در میانمار از حدود ۴۲۰ تُن در سال ۲۰۲۱ به بیش از یکهزار تُن در سال ۲۰۲۵ رسیده است. با این حال، سازمان ملل میگوید این افزایش عمدتاً ناشی از درگیریهای داخلی در میانمار بوده و تلاشی برای جبران کاهش تولید افغانستان به شمار نمیرود.
این گزارش همچنین به شواهدی اشاره میکند که نشان میدهد بخشی از کشت خشخاش ممکن است به کشورهای همسایه منتقل شده باشد. بر اساس گزارش، عملیات امحای مزارع خشخاش در پاکستان و هند بین سالهای ۲۰۲۲ و ۲۰۲۳ بیش از دو برابر شده است، اما این افزایش برای جبران کاهش تولید افغانستان کافی نیست.
سازمان ملل میگوید مسیرهای اصلی قاچاق هروئین نیز تاکنون تغییر چندانی نکرده است.
به گفته این نهاد، بیشتر هروئین کشفشده در جهان طی سال ۲۰۲۴ همچنان از تریاک تولیدشده در افغانستان پیش از ممنوعیت طالبان به دست آمده و مسیر بالکان همچنان مهمترین مسیر انتقال هروئین به بازارهای اروپا است. با این حال، انتظار میرود با کاهش ذخایر افغانستان، این مسیر نیز با فشار بیشتری روبهرو شود.
در جمعبندی این گزارش آمده است که ممنوعیت مواد مخدر در افغانستان، بازارهای جهانی مواد مخدر را از میان نبرده، بلکه آنها را دگرگون کرده است.
سازمان ملل هشدار میدهد که در بلندمدت، محتملترین پیامد این تحول، شتاب گرفتن گرایش به مواد مخدر مصنوعی است؛ موادی که تولید، انتقال و پنهانسازی آنها نسبت به مواد مخدر گیاهی آسانتر است.
این نهاد تأکید کرده است که اگر برنامههای پیشگیری، درمان و همکاریهای بینالمللی گسترش نیابد، کاهش صنعت هروئین افغانستان ممکن است ناخواسته به گسترش جهانی مواد مخدر مصنوعی بسیار قویتر منجر شود و چالشهای تازهای برای سلامت عمومی و اجرای قانون، فراتر از منطقه، ایجاد کند.
