مرگ علی خامنهای، رهبر دولت ایران، پس از نزدیک به ۳۷ سال حضورش در قدرت، پرسشهای اساسی درباره آینده سیاسی این کشور ایجاد کرده است. با اعلام این خبر، روند پیچیده جانشینی که در قانون اساسی ایران پیشبینی شده، وارد مرحله عملی شده است.
در ادامه، مهمترین نکات این روند آمده است:
تشکیل شورای موقت رهبری
بر اساس قانون اساسی ایران، در صورت درگذشت رهبر، یک شورای موقت مسئولیتهای رهبری را تا تعیین جانشین جدید بر عهده میگیرد.
این شورا متشکل از رئیسجمهور وقت، رئیس قوه قضاییه و یکی از فقهای شورای نگهبان است که با انتخاب مجمع تشخیص مصلحت نظام معرفی میشود. مجمع تشخیص، نهادی است که به رهبر مشورت میدهد و اختلافات میان مجلس و شورای نگهبان را حلوفصل میکند.
در این چارچوب، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، و غلامحسین محسنی اژهای، رئیس قوه قضاییه، دو عضو این شورا هستند که بهطور موقت وظایف رهبری را بر عهده خواهند داشت.
نقش مجلس خبرگان در انتخاب رهبر جدید
با وجود تشکیل شورای موقت، انتخاب رهبر جدید بر عهده مجلس خبرگان رهبری است؛ نهادی ۸۸ نفره متشکل از روحانیان شیعه که هر هشت سال یکبار از طریق انتخابات عمومی برگزیده میشوند.
با این حال، صلاحیت نامزدهای این مجلس باید از سوی شورای نگهبان تأیید شود؛ نهادی که به دلیل رد صلاحیت گسترده نامزدها در انتخاباتهای مختلف شناخته میشود. برای نمونه، حسن روحانی، رئیسجمهور پیشین ایران، در انتخابات مجلس خبرگان در حوت ۱۴۰۲ از سوی شورای نگهبان رد صلاحیت شد.
بر اساس قانون، مجلس خبرگان باید «در کوتاهترین زمان ممکن» رهبر جدید را انتخاب کند.
گزینههای احتمالی جانشینی
روند تصمیمگیری درباره جانشینی معمولاً پشت درهای بسته و دور از افکار عمومی انجام میشود، از این رو ارزیابی دقیق گزینههای احتمالی دشوار است.
پیش از این، ابراهیم رئیسی، رئیسجمهور پیشین و از چهرههای نزدیک به رهبر ایران، بهعنوان گزینهای جدی مطرح بود، اما او در ماه ثور ۱۴۰۳ خورشیدی در سانحه سقوط چرخبال جان باخت.
در حال حاضر، نام مجتبی خامنهای، فرزند ۵۶ ساله رهبر ایران و روحانی شیعه، بهعنوان یکی از گزینههای احتمالی مطرح میشود؛ در حالی که او تاکنون سمت رسمی دولتی نداشته است.
انتقال قدرت از پدر به پسر میتواند با واکنشهای انتقادی روبهرو شود؛ چه از سوی مخالفان نظام روحانیت و چه حتی برخی حامیان آن، که ممکن است چنین روندی را شبیه ایجاد نوعی «سلسله مذهبی» پس از انقلاب ۱۹۷۹ میلادی بدانند.
تجربهای که تنها یکبار رخ داده است
در تاریخ ایران تنها یکبار انتقال قدرت در مقام رهبری صورت گرفته است. در سال ۱۹۸۹ میلادی، روحالله خمینی، بنیانگذار دولت انقلابی ایران، در سن ۸۶ سالگی درگذشت و علی خامنهای بهعنوان رهبر جدید انتخاب شد.
انتقال کنونی در شرایطی رخ میدهد که ایران در سالهای اخیر با تحولات مهم منطقهای و بینالمللی روبهرو بوده است، از جمله تنشهای نظامی و فشارهای فزاینده خارجی.
اختیارات گسترده رهبر در ساختار سیاسی ایران
رهبر ایران بالاترین مقام سیاسی و مذهبی این کشور است و در رأس ساختار قدرت قرار دارد. او اختیار نهایی در سیاستهای کلان کشور را در دست دارد.
رهبر همچنین فرمانده کل نیروهای مسلح و سپاه پاسداران این کشور است؛ نیرویی نظامی–امنیتی که نقش گستردهای در سیاست داخلی و منطقهای ایران ایفا میکند و از نفوذ اقتصادی قابل توجهی نیز برخوردار است.
با توجه به اختیارات گسترده این مقام، انتخاب رهبر جدید نه تنها برای ساختار داخلی قدرت در ایران، بلکه برای معادلات منطقهای و روابط بینالمللی این کشور نیز اهمیت تعیینکنندهای خواهد داشت.
