یونسکو و یونیسف در گزارشی گفتهاند که افغانستان با یکی از شدیدترین بحرانهای آموزش و یادگیری در جهان روبه رو است. در گزارش به نبود فرصت آموزش برای دختران، کاهش سطح سواد کودکان در مکتبهای ابتدائیه، نبود ساختمان مکتبها، کمبود آموزگاران و دیگر موارد اشاره شده است.
در این گزارش سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) و صندوق کودکان سازمان ملل (یونیسف) آمده است که ۹۳ درصد کودکان تا پایان دوره ابتدایی قادر به خواندن و درک یک متن ساده و متناسب با سن خود نیستند.
در «گزارش وضعیت آموزش افغانستان ۲۰۲۵» آمده است که دستاوردهای حدود دو دهه در زمینه دسترسی به آموزش، از سال ۲۰۲۱ به اینسو بهدلیل سیاستهای محدودکننده، کمبود مزمن سرمایهگذاری، محدودیتهای مالی ناشی از تحریمها و همزمانی بحرانهای انسانی، بهطور چشمگیری از میان رفته است. این عوامل باعث شده میلیونها کودک، بهویژه دختران، از آموزش محروم شوند و کیفیت یادگیری در همه سطوح افت کند.
بر بنیاد این گزارش، شمار دانشآموزان دوره ابتدایی در سال ۲۰۲۴ به حدود ۶ میلیون و ۷۷۰ هزار تن رسیده، اما رشد ثبتنام نسبت به سال پیش از آن متوقف شده است. از این تعداد، حدود ۳ میلیون و ۷۸۰ هزار تن پسر و نزدیک به ۲ میلیون و ۹۸۰ هزار تن دختر بودهاند. فقر، نیاز خانوادهها به کار کودکان و افت کیفیت آموزش، از عوامل اصلی کاهش مشارکت عنوان شده است.
در گزارش آمده است که پس از اعلام ممنوعیت دختران بالاتر از صنف ششم از آموزش در سال ۲۰۲۲، مشارکت دختران در این زمینه به صفر رسیده و تا پایان ۲۰۲۵ چنین بوده است.
یونسکو و یونیسف برآورد میکنند که تاکنون حدود ۲.۲ میلیون دختر نوجوان از آموزش متوسطه محروم شدهاند و هر سال تحصیلی نزدیک به ۳۹۷ هزار دختر دیگر نیز از ادامه تحصیل بازمیمانند. همچنین بیش از ۲ میلیون و ۱۳۰ هزار کودک در سن آموزش ابتدایی هنوز از مکتب بازماندهاند که حدود ۶۰ درصد آنها دختر هستند.
ثبتنام در مقطع متوسطه بهطور کلی کاهش یافته است. یافتههای این گزارش نشان میدهد که شمار دانشآموزان این مقطع از اوج ۱ میلیون و ۴۲۰ هزار تن در سال ۲۰۲۱، به حدود ۱ میلیون و ۱۰ هزار تن در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است؛ کاهشی که هم ناشی از حذف کامل دختران و هم افت مشارکت پسران بوده است.
در آموزش عالی، شکاف جنسیتی بهشدت افزایش یافته است. در گزارش آمده که در سال ۲۰۲۴، شمار دانشجویان مرد ۱۸۸ هزار و ۹۵۷ تن و شمار دانشجویان زن تنها هزار و ۲۴۴ تن بوده است. در سال ۲۰۲۳، بیش از ۴۳ هزار مرد بهعنوان دانشجوی جدید وارد دانشگاهها شدند، در حالی که هیچ زنی اجازه ثبتنام نداشت. شمار استادان زن نیز از سال ۲۰۱۹ تاکنون حدود ۷۰ درصد کاهش یافته است.
گزارش میگوید پیامدهای یادگیری در افغانستان از بدترینها در سطح جهان است. بیش از ۹۰ درصد کودکان دهساله نمیتوانند یک متن ساده را بخوانند. در گزارش آمده که این وضعیت افغانستان را بسیار پایینتر از میانگین جنوب آسیا قرار میدهد و آنچه «مکتب بدون یادگیری» توصیف شده را نشان میدهد.
در گزارش آمده که کمبود معلمان آموزشدیده، بهویژه معلمان زن، ضعف نظام ارزیابی و کمبود مواد آموزشی، بحران را تشدید کرده است.
بر بنیاد این گزارش، نزدیک به نیمی از مکتبها ساختمان ایمن ندارند، حدود ۷۹ درصد فاقد برقاند و بسیاری به آب سالم، خدمات بهداشتی یا دیوار حفاظتی دسترسی ندارند. در گزارش آمده که این مسائل بهویژه حضور دختران را کاهش میدهد. همچنین بیش از هزار مکتب بهدلیل جنگ، آسیب یا بلایای طبیعی همچنان بستهاند.
آموزش در کودکستانها نیز بهشدت توسعهنیافته باقی مانده است. کمتر از یک درصد کودکان سه تا پنجساله در سراسر کشور در برنامههای آموزش اولیه ثبتنام کردهاند و تنها ۲۹ درصد این گروه سنی از نظر رشد، در وضعیت مناسب قرار دارند.
در گزارش آمده که نابرابریهای منطقهای همچنان چشمگیر است. در ولایتهای جنوبی، تنها حدود یکچهارم کودکان به مکتب ابتدایی میروند. در ارزگان، فقط ۳.۸ درصد کودکان دوره متوسطه را به پایان میرسانند، در حالی که میانگین کشوری ۳۱.۳ درصد است.
این گزارش همچنین به فشارهای فزاینده انسانی اشاره میکند. حدود ۲۲ میلیون و ۹۰۰ هزار تن در افغانستان به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند و سیلابها، زمستانهای سخت، فقر و آوارگی، روند آموزش را مختل کرده و خانوادهها را ناچار به کنار گذاشتن تحصیل فرزندان کرده است.
بازگشت گسترده مهاجران از پاکستان و ایران نیز فشار مضاعفی وارد کرده است. از سال ۲۰۲۳ تاکنون بیش از ۲ میلیون و ۷۰۰ هزار تن به افغانستان بازگشتهاند؛ بسیاری از آنان کودکانی هستند که دسترسی اندکی به آموزش رسمی داشتهاند و زیرساختهای آموزشی شکننده را با چالش بیشتری روبهرو کردهاند.
در گزارش آمده که تحریمها و کاهش کمکهای بینالمللی نیز حمایتهای مالی دولتی را بهشدت کاهش داده است. بیش از ۹۰ درصد بودجه آموزش صرف پرداخت معاشها میشود و منابع اندکی برای زیرساخت، مواد آموزشی و بهبود کیفیت باقی میماند.
گزارش میافزاید که برنامههای درسی تازه که برای سال نو در نظر گرفته شدهاند نیز نگرانیهایی برانگیختهاند. بر اساس دستورالعملهای رسمی، زمان آموزش دروس دینی افزایش و زمان زبانها و علوم اجتماعی کاهش مییابد. همچنین صدها کتاب و رشته دانشگاهی، از جمله علوم سیاسی و مطالعات جنسیت، حذف شدهاند که به گفته گزارش، میتواند بر ارتباط آموزش با نیازهای جامعه تأثیر منفی بگذارد.
فرصتهای مهارتآموزی نیز بسیار محدود است. در گزارش آمده که حدود ۴۲ درصد نوجوانان نه در آموزشاند، نه شاغل و نه در دورههای مهارتی؛ بیش از دوسوم آنان دختر هستند. آموزشهای فنیوحرفهای رسمی برای دختران در سن متوسطه تقریباً دستنیافتنی است و برنامههای غیررسمی نیز پاسخگوی نیازها نیست.
یونسکو و یونیسف خواستار سرمایهگذاری دوباره در سواد پایه و مهارتهای عددی، آموزش معلمان، آموزش پیش از ابتداییه و زیرساختهای مکتبها، و همچنین بازگشایی مسیرهای آموزش متوسطه و عالی برای دختران شدهاند.
این دو نهاد هشدار دادهاند که بدون اقدام فوری و پایدار، افغانستان با چرخههای طولانیمدت محرومیت، فقر و نابرابری جنسیتی روبهرو خواهد شد؛ چرخههایی که پیامدهای جدی برای بهبود اقتصادی و ثبات اجتماعی کشور به همراه خواهد داشت.
