تجارت و ترانزیت افغانستان از طریق بندرهای پاکستان از دو ماه به اینسو متوقف است. طالبان به بازرگانان پیشنهاد مسیرهای بدیل پاکستان را دادهاند. در این گزارش چگونگی تجارت و ترانزیت از بندر کراچی پاکستان با بندر چابهار و راه لاجورد مقایسه شده است.
افغانستان یکی از ۴۴ کشوری شمرده میشود که به بحر راه ندارد. این کشورهای محاط به خشکه، ، بهویژه در انتقال کالاها با چالشهای جدی اقتصادی روبهرو هستند. افغانستان معمولا برای رسیدن به بحر از بهر انتقال کالاهای صادراتی و ترانزیتی اش، دستکم سه گزینه در اختیار دارد: پاکستان، ایران و یا راه لاجورد.
به باور اتاق تجارت و سرمایهگذاری، از سالها به اینسو، افغانستان بیشتر در انتقال و ترانزیت کالاهایش از جهان، بندر کراچی پاکستان را انتخاب کرده است. اما این راه، مرتب با چالشهایی روبهرو بوده است. بهویژه پاکستان همواره در هنگام فصل میوه افغانستان این راه را به روی تجارت و ترانزیت بسته است.
در حالیکه بندر کراچی پاکستان، از اصلیترین مقصدهای انتقال و ترانزیت کالاهای افغانستان شمرده میشود، این بندر از کابل تقریباً ۱۴۰۰ کیلومتر فاصله دارد و بر بنیاد اطلاعات اتاق تجارت، یک کانتینر کالای بازرگانی ۳ تا ۴ روز به مقصد میرسد و هزینه یک کانتینر ۴۰ فوت تا ۲۰۰۰ دالر است.
اکنون تنشهای طالبان با پاکستان، این راه را از بازرگانان و صادرکنندگان گرفته است. هرچند بر بنیاد آمار اتاق تجارت، ۱۱۵۰۰ کانتینر حامل مواد غذایی و غیر غذایی افغانستان که ارزش آن به شش تا ۶.۵ میلیارد دالر میرسد، در پاکستان متوقف هستند اما طالبان با پاکستان جنگ تجاری را آغاز کردهاند.
یکی از راههای بدیل که معمولاً بارها از سوی اعضای کابینه طالبان به بازرگانان پیشنهاد شده، بندر چابهار ایران است. اما پیشینه این راه برای مقصدهای تجارتی و ترانزیتی افغانستان به سال ۱۳۶۲ بر میگردد. بر بنیاد یک مقاله پژوهشی، در دوران نخستوزیری موسی شفیق، افغانستان در ازای تأمین آب به ایران، خواستار دسترسی به بندرهای ایران بهشمول چابهار شده بود.
بندر چابهار از کابل تقریباً ۱۸۴۰ کیلومتر فاصله دارد و بربنیاد آمارهای اتاق تجارت و سرمایهگذاری، یک کانتینر کالا تا رسیدن به این بندر ۷ تا ۸ روز زمان میبرد و ۴۰۰۰ دالر هزینه میبرد.
از طرفی هم، هند برای داد و ستد با افغانستان، در دو دهه گذشته در بندر چابهار سرمایهگذاریهای زیاد انجام داده است؛ چنانچه در ماه ثور سال ۱۴۰۳ هند توافقنامه ۱۰ ساله در باره تجهیز و بهرهبرداری از بندر چابهار را با ایران امضا کرد که ارزش سرمایهگذاری هند در این بندر به ۳۷۰ میلیون دالر میرسید.
اما پیش از آن، هند برای ساخت زیربناهای رسیدن به بندر چابهار، در افغانستان سرمایهگذاری انجام داده است. در ماه جدی سال ۱۳۸۷، شاهراه دلارام-زرنج از سوی رئیس جمهور وقت افغانستان و وزیر خارجه هند گشایش یافت.
هند برای ساخت این شاهراه که ۲۱۸ کیلومتر درازی دارد، ۱۵۰ میلیون سرمایهگذاری کرده است. در آن زمان، وزارت خارجه هند گفت که در هنگام ساخت این جاده ۱۱ هندی و ۱۲۹ شهروند افغانستان بیشتر با حملههای طالبان کشته شدند.
شاهراه دلارام-زرنج که از کلیدیترین جاده برای رسیدن به بندر چابهار شمرده میشد، در آن زمان جاده مرگ نام گرفته بود و بر بنیاد وزارت خارجه هند طالبان در بیشتر این حملات انجنیران هندی و شهروندان افغانستان را هدف قرار میدادند.
اکنون طالبان برای بازرگانان، بندر چابهار را پیشنهاد کردهاند. نورالدین عزیزی، وزیر تجارت طالبان، گفته است که مشکلات با پاکستان شدت گرفته و با همکاری هند مسیر چابهار به گونه کامل عملیاتی خواهد شد.
نزدیک به دو ماه میشود که تمام گذرگاهها کلیدی بهویژه تورخم و سپین بولدک به روی صادرات، واردات و ترانزیت بسته هستند. طالبان به بازرگانان راه بدیل پیشنهاد کردهاند اما در نهایت مردم از بلند رفتن بهای مواد خوراکی اولیه آسیب دیدهاند.
بر بنیاد آمارهای شماری از دکانداران، پس از بستهشدن گذرگاهها با پاکستان در هر بوری برنج، بیش از ۴۵۰ افغانی، در هر بوری آرد ۵۰۰ افغانی و در هر لیتر روغن ۲۰ افغانی افزایش آمده است.
همچنین یکی از مسیرهای بدیل برای انتقال کالاهای بازرگانی افغانستان از طریق آبهای آزاد، راه لاجورد است. این مسیر از مرز تورغندی هرات آغاز و با گذر از ترکمنستان، آذربایجان و گرجستان به دریای سیاه و بعد با گذشتن از ترکیه، افغانستان را به آبهای آزاد وصل کند. راه لاجورد بیش از۲۲۰۰ کیلومتر درازی دارد.
اما اتاق تجارت میگوید که راه لاجورد به دلیل گذر از چندین کشور و طولانی بودن مسیر زمینی برای بازرگانان در شرایط فعلی غیر اقتصادی است و از این راه بازرگانان کالاهای بازرگانی را انتقال نمیدهند.
مسیر دیگر مسیر زمینی تجارت از کابل به سوی روسیه و دریای سیاه است که از راه تاریخی شمالی و قفقاز–خزر میگذرد که سدهها افغانستان را به اوراسیا پیوند دادهاند.
این مسیر از کابل از طریق سالنگ به مزار شریف و حیرتان، سپس به شبکه ریلی ازبیکستان و از آنجا از طریق قزاقستان به روسیه میرسد.
یک شاخه موازی غربی نیز از راه دهلیز لاجورد عبور میکند: از کابل تا هرات، سپس به سیستم ریلی ترکمنستان، عبور از دریای خزر به آذربایجان، و در نهایت با قطار به بندرهای دریای سیاه در گرجستان.
فاصلهها در این مسیر بسته به نوع مسیر متفاوت است، اما مسیر زمینی کابل تا روسیه معمولاً چند هزار کیلومتر است، در حالیکه مسیر کامل کابل تا دریای سیاه (از جمله راه، ریل و عبور از دریای خزر) حدود ۲۲۰۰ تا ۲۵۰۰ کیلومتر برآورد میشود.
از نظر تاریخی، این مسیرها پیش از آنکه بندرهای پاکستان در قرن بیستم به موقعیت غالب برسند، به عنوان اصلیترین راههای شمالی افغانستان شناخته میشدند. به کار گیری کنونی این مسیر به دلیل مشکلات گمرکی، امنیتی و هزینه محدود است. فاصله این مسیر ۳۵۰۰ تا ۴۰۰۰ کیلومتر است.
انتقال بار از کابل به روسیه از طریق مسیرهای زمینی معمولاً بین ۱۵ تا ۲۵ روز زمان میبرد و وابسته است به مسیر انتخابی، ازدحام در مرزها، و اینکه آیا مسیر شامل ترکیبی از جاده، ریل و بخشهایی از مسیر دریایی کوتاه از طریق آسیای مرکزی یا دهلیز خزر–قفقاز باشد یا نه.
هزینهها بر اساس شرکت حملونقل و سطح خدمات متفاوت است، اما بر اساس نرخهای تجاری اخیر، هزینه حمل یک کانتینر ۲۰ فوت حدود ۴۵۰۰ دالر و برای کانتینر ۴۰ فوت در حدود ۶۸۰۰ تا ۷۲۰۰ دالر برآورد میشود. این قیمتها بسته به هزینههای انتقال بین مسیرها (ترانشیپمنت)، تأخیرهای گمرکی و شرایط فصلی در لوژستیک ممکن است تغییر کند.
همچنین مسیر دیگر دهلیز هوایی است که از سوی اشرف غنی، رئیسجمهور پیشین، در سال ۲۰۱۷ به عنوان پاسخ سیاسی و اقتصادی به بستهشدنهای مکرر مرزها و محدودیتهای ترانزیتی پاکستان معرفی شد.
نخستین دهلیز از کابل به دهلی آغاز شد تا صادرات ارزشافزوده افغانستان مانند زعفران، انار، میوه خشک و قالین بدون عبور از پاکستان به هند برسد. در ادامه، مقاصد دیگری چون چین، ترکیه، عربستان سعودی، قزاقستان، روسیه و شماری از بازارهای اروپایی نیز به آن افزوده شد.
اما این دهلیزهای هوایی همواره پرهزینه بودهاند و هرگز نتوانستند ظرفیت حجیم بندرهای پاکستان را جبران کنند. هزینه حملونقل هوایی برای هر کیلو چندین برابر حملونقل زمینی–دریایی است؛ بنابراین تنها کالاهای باارزش میتوانند این هزینه را تحمل کنند.
