خبرگزاری تایمز آسیای مرکزی در گزارشی به روز دوشنبه، ۵ عقرب نوشته دولت قزاقستان گزارشها در شبکههای اجتماعی مبنی بر «بیتوجهی» به قزاقتباران ساکن افغانستان را نادرست خوانده و گفته است که تنها حدود ۲۰۰ قزاقتبار در این کشور باقی ماندهاند.
مقامهای قزاق میگویند بیشتر قزاقتباران افغانستان در سه دهه گذشته به قزاقستان بازگشتهاند و هیچ شواهدی درباره ادعای «رها شدن هزاران تن» وجود ندارد.
پیشینه تاریخی
مهاجرت قزاقها به افغانستان بیش از یک قرن قدمت دارد. در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، گروههایی از قزاقها از طریق سینکیانگ چین به افغانستان آمدند و در دهه ۱۹۳۰ میلادی، موج تازهای از مهاجرت در پی قحطی و سرکوبهای دوران استالین شکل گرفت.
برآوردها نشان میدهد که در میانه قرن بیستم، شمار قزاقتباران در افغانستان به حدود ۲۰ تا ۲۴ هزار تن رسیده بود. اما در دهه ۱۹۹۰، با آغاز برنامههای بازگشت اتباع، بسیاری از آنان به قزاقستان بازگشتند.
به گفته مقامهای رسمی، از زمان استقلال قزاقستان تاکنون بیش از ۱۳ هزار قزاقتبار از افغانستان به کشور بازگردانده شدهاند. پس از تسلط طالبان نیز روند بازگشت ادامه داشته است؛ در سپتمبر ۲۰۲۱، ۳۵ تن از قزاقتباران افغانستان با پرواز ویژهای به آلماتی منتقل شدند.
اختلاف بر سر آمار
وزارت خارجه قزاقستان و سفارت این کشور در کابل میگویند اکنون تنها حدود ۲۰۰ قزاقتبار – معادل نزدیک به ۱۵ خانواده – در افغانستان زندگی میکنند.
اما برخی مراکز فرهنگی و فعالان شبکههای اجتماعی ادعا کردهاند که هزاران قزاقتبار هنوز در افغانستان باقی ماندهاند. این رقمها، که گاهی تا سههزار و ششصد تن عنوان شده، به گفته کارشناسان و نهادهای رسمی، با هیچ داده مستقل یا مستند تطبیق ندارد.
دشواری در تأیید هویت قومی
سفارت قزاقستان در کابل میگوید با نمایندگان محلی برای شناسایی و ثبت وضعیت قزاقتباران در تماس است، اما نبود نظام سرشماری دقیق و امکان خوداظهاری در کارتهای هویتی افغانستان، کار را دشوار کرده است.
در برخی موارد، افراد از اقوام دیگر خود را قزاق معرفی کردهاند تا مشمول برنامههای بازگشت اتباع (قاندستار) شوند. مقامهای قزاق گفتهاند در بررسیها، تنها درخواستهایی پذیرفته میشود که از نظر زبانی، خانوادگی و مستند قابل تأیید باشد.
ازدواجهای میانقومی و جذب فرهنگی
بسیاری از قزاقتباران افغانستان در طول دههها در جوامع ازبیک، ترکمن و تاجیک جذب شدهاند. نسلهای جدید اغلب به زبان قزاقی سخن نمیگویند و تنها از طریق روایتهای خانوادگی از ریشه قومی خود اطلاع دارند.
سفارت قزاقستان از وجود پروندههای متعددی خبر داده که در آن، افراد بدون مدارک کافی و صرفاً با استناد به گفتههای شفاهی، خود را قزاق معرفی کردهاند.
بحث درباره آزمایش دیانای
برخی از کاربران شبکههای اجتماعی خواستار استفاده از آزمایش دیانای برای تشخیص قومیت شدهاند، اما مقامهای قزاق و نهادهای بینالمللی این روش را غیرعملی و غیراخلاقی دانستهاند.
سازمان ملل و سازمان بینالمللی مهاجرت تأکید کردهاند که تشخیص هویت قومی یا ملی باید بر اساس مصاحبه، اسناد، مهارت زبانی و پیوندهای خانوادگی انجام شود، نه بر پایه آزمایش ژنتیکی.
واقعیت موجود
بررسیهای تایمز آسیای مرکزی نشان میدهد که ادعای «رها شدن هزاران قزاق در افغانستان» با شواهد موجود همخوانی ندارد. جمعیت باقیمانده بسیار اندک است و دولت قزاقستان میگوید از طریق سفارت خود در کابل پیگیر وضعیت آنها است.
کارشناسان معتقدند شرایط دشوار زندگی در افغانستان واقعی است، اما روایتهای احساسی در فضای مجازی، مسئلهای پیچیده را بیش از حد ساده نشان میدهند. جامعه قزاق در افغانستان امروز، بیشتر بازماندهای کوچک از مهاجرتهای تاریخی است تا یک دیاسپورای فعال و گسترده.
