امروز ۳۰ جون برابر با روز جهانی پارلمانگرایی است. افغانستان نزدیک به پنج سال است بدون پارلمان و در نبود قوه مقننه منتخب اداره میشود.
سازمان ملل متحد روز جهانی پارلمانگرایی را برای تأکید بر نقش پارلمانها در نمایندگی از مردم، قانونگذاری و نظارت بر عملکرد حکومتها نامگذاری کرده است. این روز همزمان با سالروز تأسیس اتحادیه بینالمجالس گرامی داشته میشود و ملل متحد آن را از سال ۲۰۱۸ به رسمیت شناخته است.
سازمان ملل میگوید پارلمانها در پاسداری از حقوق بشر، حاکمیت قانون و پاسخگو نگه داشتن حکومتها نقش اساسی دارند.
اما افغانستان در نزدیک به پنج سال پسین، این روز در حالی سپری کرده است که پارلمان کشور منحل شده است. پس از بازگشت به قدرت، طالبان در نخستین بودجه خود، پارلمان و شماری از نهادهای دیگر حکومت پیشین را حذف کردند.
در نظام جمهوری، شورای ملی متشکل از ولسی جرگه و مشرانو جرگه بود. این نهاد صلاحیت تصویب، تعدیل و لغو قوانین، بررسی و تصویب بودجه ملی، تصویب توافقنامههای بینالمللی و نظارت بر عملکرد حکومت را بر عهده داشت.
ولسی جرگه از ۲۴۹ عضو و مشرانو جرگه از ۱۰۲ عضو تشکیل شده بود. قانون اساسی حضور حداقل ۶۸ زن در ولسی جرگه و ۱۷ زن در میان اعضای انتصابی مشرانو جرگه را تضمین کرده بود. این شمار یکی از بالاترین سهمیههای زنان در پارلمانهای منطقه خوانده میشد.
در نبود پارلمان، قوانین، مقررهها و فرمانها از سوی رهبر طالبان و نهادهای زیر اداره آنان بدون آنکه روند بررسی، بحث علنی یا رأیگیری نمایندگان مردم در میان باشد، صادر و اجرا میشوند.
در این مدت، رهبر طالبان صدها فرمان، حکم و مقرره صادر کرده است. شماری از نهادهای حقوق بشری میگویند بخش قابل توجهی از این فرمانها، بهویژه در بخش حقوق زنان و دختران، محدودیتهای گستردهای را بر شهروندان تحمیل کرده و بدون نظارت یا بررسی یک نهاد قانونگذار به اجرا درآمدهاند.
کارشناسان حقوقی میگویند نبود پارلمان، نظارت بر عملکرد حکومت، پاسخگویی مقامها، شفافیت در روند قانونگذاری و مشارکت مردم در تصمیمگیریهای ملی را از میان برده است.
موسی محمودی، رئیس پیشین اجرایی کمیسیون مستقل حقوق بشر افغانستان، میگوید: «متاسفانه با آمدن طالبان این نهاد از بین رفته و طالبان به عنوان یک سیستم خودکامه بر اساس فرامین و احکامی که از جانب یک شخص نامعلوم از قندهار صادر میشود کشور را به پیش میبرند. این مغایر اصول و ارزشهای دیموکراتیک است.»
خالد پشتون، عضو پیشین مجلس نمایندگان، میگوید: «در نبود پارلمان، مردم از حق مشارکت در قانونگذاری و نظارت بر حکومت محروم میشوند و تصمیمها بدون مشورت و پاسخگویی اتخاذ میگردد.»
ساختمان شورای ملی کشور که سالها محل نشست نمایندگان مردم بود، اکنون دیگر کارکرد پارلمانی ندارد.
این ساختمان در منطقه دارالامان کابل با کمک مالی حدود ۲۲۰ میلیون دالری هند ساخته شد و در سال ۱۳۹۴ با حضور مقامهای افغانستان و هند افتتاح شد. این مجموعه از بزرگترین پروژههای عمرانی هند در افغانستان و نمادی از همکاری دو کشور در پشتیبانی از نظام مردمسالار افغانستان به شمار میرفت.
اکنون طالبان از ساختمان پارلمان برای برگزاری برخی نشستهای حکومتی و برخی فعالیتهای اداری بهکار میگیرند.
زرمینه، باشنده کابل، میگوید: «در حال حاضر هیچ نهادی برای شنیدن صدای مردم وجود ندارد. ما میخواهیم نهادی باشد که از حقوق مردم نمایندگی کند و حکومت در برابر آن پاسخگو باشد. این حق هر شهروند است که صدایش شنیده شود.»
نبود پارلمان در حالی ادامه دارد که سازمان ملل، کشورهای مختلف و بسیاری از جریانهای سیاسی کشور، بارها بر ضرورت تشکیل حکومت فراگیر، پاسخگو و مبتنی بر مشارکت همه شهروندان تأکید کردهاند.
طالبان اما تاکنون هیچ برنامهای برای احیای پارلمان یا برگزاری انتخابات اعلام نکردهاند و همچنان قوانین و مقررات را از طریق فرمانهای رهبر آنان و تصمیمهای نهادهای زیر اداره خود به اجرا میگذارند.
روز جهانی پارلمانگرایی امسال در حالی فرا میرسد که در بسیاری از کشورهای جهان، پارلمانها درباره قوانین، بودجه و عملکرد دولتها تصمیمگیری و نظارت میکنند، اما افغانستان نزدیک به پنج سال است که بدون پارلمان، بدون نمایندگان منتخب مردم و بدون یک روند قانونگذاری مبتنی بر رأی و بحث عمومی اداره میشود.
