ملل متحد به مناسبت ۲۱ فبروری «روز جهانی زبان مادری» اعلام کرده است که بیش از ۴۰ درصد از جمعیت جهان به دلایل مختلف به آموزشِ زبان مادری دسترسی کامل ندارند.
یونسکو یا بخش فرهنگی و آموزشی ملل متحد، حفاظت از تنوع زبانی را حیاتی خوانده و هشدار داده است که تنوع زبانی در برخی جوامع در معرض تهدید و نابودی قرار دارد.
در این میان، شهروندان کشور و برخی از فعالان حقوق بشر، حذف نظامند کاربرد برخی زبانها از سوی طالبان را نگرانکننده میخوانند و هشدار میدهند که سیاستهای طالبان همزیستی مسمالتآمیز و تنوع زبانی و فرهنگی را در کشور صدمه زده است.
گفتنی است که یونسکو در سال ۱۹۹۹ میلادی به پیشنهاد بنگلهدیش، ۲۱ فبروری را روز جهانی زبان مادری نامگذاری کرد و از سال ۲۰۰۰ به اینسو از این روز در سراسر جهان بزرگداشت میشود.
یونسکو در بیانیهای گفت: «تنوع زبانی به گونه فزایندهای در معرض تهدید قرار دارد؛ چون زبانهای بیشتری در حال ناپدید شدن هستند. در سطح جهان ۴۰ درصد از جمعیت به آموزشی زبانی که با آن صحبت میکنند دسترسی ندارند.»
در افغانستان اما، افزون بر حذف نظامند زنان و دختران از ساختارهای جامعه؛ تنوع زبانی و فرهنگی نیز زیر شعاع سیاستهای طالبان قرار گرفته است.
شماری از شهروندان کشور میگویند، طالبان افزون بر نادیدهگرفتن برخی زبانهای رایج و مادری مردم افغانستان، بر یک زبان خاص تکیه زده و دیگر زبانها را از رسم و خط اداری حذف کردهاند.
یک باشنده کابل میگوید: «تعصب زبان در افغانستان بسیار زیاد است؛ به خصوص در این دولت. این دولت به جز زبان پشتو، به زبان دری یا فارسی هیچ اهمیت نمیدهد. حتی در لوحههای ادارههای دولتی زبان پشتو است و فارسی هیچ جایی ندارد، چه برسد به دیگر زبانها. حتی به کسانی که به فارسی در ادارههای دولتی صحبت میکنند، کار شان انجام یا حل نمیشود. وقتی به زبان پشتو صحبت میشود، کار شان زود انجام میشود.»
“
باشنده دیگر کابل میگوید: «فعلاً در افغانستان در این حکومت تنها به زبان پشتو اهمیت داده میشود در حالی که تمامی زبانها زیبایی و هویت افغانستان است. به دیگر زبانها که متاسفانه توجه صورت نمیگرد و ما میخواهیم که به تمام زبانها در این دولت صحبت شود برای شان اهمیت داده شود.»
افغانستان کشور آراسته با تنوع زبانی و فرهنگی است و در درازای تاریخ این تفاوتهای فرهنگی و زبانی در متن جامعه و ساختارهای اداری کشور حفظ شده، اکنون اما به باور برخی آگاهان، سیاستهای نظامند و تک محورانه طالبان، تنوع زبانی، فرهنگی و حتی ساختاری کشور را دگرگون کرده است.
برخی از فعالان حقوقبشر میگویند که طالبان در بیش از چهار سال گذشته در کنار سیاستهای سختگیرانه در برابر مردم و به ویژه زنان و اقلیت قومی-مذهبی، سیاستهای معنادار زبانی را نیز اعمال کردهاند، نامگذاری جادهها، حذف زبان فارسی و ازبیکی از برخی لوحههای دانشگاهها و ادارههای دولتی، نشر اصولنامهها و فرمانها به یک زبان خاص و تغییر معنادار در زبان اداری کشور؛ تنوع و همزیستی مسالمت آمیز را در کشور آسیب زده است.
آزیتا نظیمی، فعال حقوق زن میگوید: «در کشوری چون افغانستان که تنوع زبانی بخش جداناپذیر بافتهای اجتماعی آن است، پاسداشت زبانهای مادری یک ضرورت ملی و انسانی است. هر گونه حذف یا تبعیض زبانی، نقض حقوق بشر و تهدیدی برای انسجام اجتماعی به شما میرود.»
به باور برخی آگاهان، محروم ساختن زنان و دختران از آموزش، افزایش روند مدرسهسازی و کاهش ارزش دانش مدرن در میان جوانان و سیاستهای معنادار زبانی طالبان، افزون بر گسترش نفرت میان شهروندان کشور، زمینه را برای تداوم تبعیض و فروپاشی تنوع فرهنگی، زبانی و قومی مساعد ساخته است.
