امروز، ۲۶ سرطان، پنجاهوسومین سالگرد کودتای محمدداوود خان است؛ رویدادی که به نظام سلطنتی در افغانستان پایان داد و نخستین نظام جمهوری کشور را بنیان گذاشت. اما بیش از نیمقرن بعد، افغانستان زیر حاکمیت طالبان قرار دارد؛ تحولی که بار دیگر این پرسش را مطرح میکند که کودتای ۲۶ سرطان چه تأثیری بر مسیر سیاسی کشور گذاشت.
در ۲۶ سرطان ۱۳۵۲، سردار محمدداوود خان با حمایت بخشی از ارتش و بدون درگیری گسترده، نظام سلطنتی را برانداخت و نخستین جمهوری افغانستان را اعلام کرد.
این تحول در حالی رخ داد که محمدظاهر شاه، پادشاه وقت، برای درمان چشم در ایتالیا به سر میبرد. اندکی بعد، او از همانجا استعفای خود را فرستاد و به این ترتیب، به چندین دهه نظام شاهی در افغانستان پایان داده شد.
حبیبالله صافی، از باشندگان کابل که آن روزها را به یاد دارد، میگوید: «از بالا سیل میکردیم ارگ را وقتی میزدند ما بسیار ترسیده بودیم صدای توپ و تفنگ طیارهها میآمد و بمبارد میکرد.»
محمدداوود خان حکومت خود را با شعار اصلاحات، نوسازی، توسعه اقتصادی و تقویت استقلال ملی آغاز کرد. در سالهای نخست، او با برخی جریانهای چپ، از جمله حزب دموکراتیک خلق افغانستان، همکاری داشت و برنامههایی را برای توسعه زیرساختها، گسترش صنعت، اجرای طرحهای اقتصادی و افزایش حضور زنان در عرصههای اجتماعی دنبال کرد.
مصور صدیقی، از باشندگان کابل، در ارزیابی خود از کودتای ۲۶ سرطان میگوید: «کودتای ۲۶ سرطان معادلات دول را رقم زد. از یک سو این جهش شجاعانه مظهر تجلی اراده ملی برای عبور از رکود و فقر مفرط دوران شاهی بود که با گسستن زنجیرهای فیودالیزم جای تازه در کالبد انکشاف اقتصادی و اقتدار ملی دمید.»
اما این روند دوام نیاورد. با گذشت زمان، سیاستهای داخلی و خارجی حکومت داوود خان تغییر کرد. به گفته تاریخدانان، او روابط خود را با کشورهای منطقه، از جمله ایران و عربستان سعودی، گسترش داد و تلاش کرد وابستگی افغانستان به اتحاد شوروی را کاهش دهد؛ رویکردی که روابط کابل و مسکو را با تنش روبهرو ساخت.
همزمان، اختلاف میان حکومت و حزب دموکراتیک خلق افغانستان نیز شدت گرفت. در بهار ۱۳۵۷، دولت شماری از رهبران این حزب را بازداشت کرد؛ اقدامی که بحران سیاسی را عمیقتر ساخت و زمینه را برای واکنش نظامی فراهم کرد.
شاه سلطان عاکفی، وابسته فرهنگی پیشین افغانستان در روسیه، درباره پیامدهای کودتای محمدداوود خان میگوید: «کودتای محمد داود در افغانستان در سال ۱۳۵۲ پیامدهای مهم برای جامعه داشت. از جمله محمد داوود بسیار زود از برنامهها و پروژههای خود روگردان شد و همچنان منورین، روشنفکران و آزادیخواهانی را که در این پروسه با خود داشت آنها را از کابینه و حکومت و دستگاه خود تصفیه کرد و مهمترین چیز اینکه از دیدگاه من کودتای محمد داوود در افغانستان راه را برای انتقال قدرت از طریق کودتاها باز کرد.»
تنها چند روز بعد، حزب دموکراتیک خلق افغانستان با اجرای کودتای هفتم ثور ۱۳۵۷، حکومت جمهوری را سرنگون کرد. در جریان این کودتا، محمدداوود خان همراه با ۱۸ تن از اعضای خانوادهاش در ارگ ریاستجمهوری کشته شدند و افغانستان وارد فصل تازهای از تحولات سیاسی شد؛ فصلی که برخی آن را آغاز دههها جنگ، بیثباتی و بحران در کشور میدانند.
امروز، پنجاهوسه سال پس از کودتای ۲۶ سرطان، افغانستان بار دیگر با نظام متفاوتی اداره میشود؛ اما این رویداد همچنان یکی از نقاط عطف تاریخ معاصر کشور به شمار میرود و درباره پیامدها و میراث آن دیدگاههای متفاوتی وجود دارد.
