روسیه پس از گذشت حدود ۹۰ سال، خاک مزار بنیانگذاران تاجیکستان، از جمله نصرتالله مخصوم، شیرینشاه شاه تیمور و نثار محمد یوسفزی را در یک مراسم رسمی به هیئت تاجیکستان سپرد.
این بنیانگذاران تاجیکستان در سال ۱۹۳۷ در دوران حکومت جوزف استالین اعدام شدند. اجساد آنها در گورهای دستهجمعی در گورستان دونسکویه در مسکو دفن شده بودند. دولت تاجیکستان در سال ۲۰۰۶ به نصرتالله مخصوم و شیرینشاه شاه تیمور، لقب «قهرمانِ تاجیکستان» را داد.
بر بنیاد گزارش «آسیا پلس»، وزیر خارجه تاجیکستان در مراسم تحویلگیری خاک مزار این شخصیت تاریخی تاجیکستان با حضور میخائیل شویدکوی، نماینده ویژه رئيس جمهور روسیه در امور همکاریهای فرهنگی، گفت: «خاک قبرهای مخصوم، شاه تیمور و محمد به دوشنبه تحویل داده خواهد شد و در آنجا به بخشی از بنای یادبود تبدیل خواهد شد.»
نصرتالله مخصوم، شیرینشاه شاتیمور و نثار محمد که همکار نزدیک شاه تیمور نیز عنوان میشود، در آغاز ایجاد کشوری به نام تاجیکستان در سال ۱۹۲۴ تحت قیمومت اتحاد جماهیر شوروی پیشین، سهم کلیدی داشتند.
این سه تن در سال ۱۹۳۷ میلادی در جریان سرکوبهای جوزف استالین، رهبر شوروی پیشین، به اتهامهای سیاسی در مسکو اعدام شدند. پس از مرگ استالین، پروندههای در دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ میلادی، مورد بازبینی قرار گرفت و از آنان به طور کامل اعاده حیثیت شد.
رسانههای تاجیکستانی نوشته اند که ظرفهای حاوی خاک مزار این چهرههای برجسته تاریخ مدرن این کشور، صبح روز ۱۹ می توسط امامعلی رحمان، رئیس جمهور تاجیکستان، دریافت شد و یاد آنها گرامی داشته شد.
نصرتالله مخصوم
نصرتالله مخصوم، نخستین رهبر جمهوریت خود مختار شوروی تاجیکستان در سال ۱۹۲۴ بود. جمهوریت تاحیکستان نخست در هیئت جمهوری شوروی ازبیکستان و سپس در سال ۱۹۲۹، به عنوان هفتمین جمهوری شوروی سوسیالیستی رسمیت یافت.
نصرتالله مخصوم در هردو دوره رهبری این جمهوریت را بر عهده داشت و سهم حیاتی در تاسیس تاجیکستان بازی کرد. پیش از تاسیس جمهوریت تاجیکستان، آن منطقه را بخارای شرقی می خواندند.
نصرت مخصوم زادهی سال ۱۸۸۱ در منطقه رشت بخارای شرقی یا تاجیکستان کنونی است. او از یک خانوادهی روستایی و فقیر بود. فقر خانواده سبب شد و در نوجوانی به مناطق تحت اشغال روسیه تزاری که در آن زمان به آن ترکستان شوروی می گفتند، برود و در کارخانههای پنبه کار کند.
در همان دوران با جنبش انقلابیون سوسیالیست روس آشنا شد و در انقلابهای ۱۹۰۵ تا ۱۹۰۷ در اعتصابات کارگران علیه حکومت تزاری در ترکستان شرقی اشتراک کرد. پس فروپاشی حکومت تزار و تشکیل دولت سوسیالیستی شوروی، حکومت امیر بخارا سرنگون و بخارا نیز در سال ۱۹۲۰ از سوی ارتش سرخ اشغال شد. نصرت الله مخصوم در این دوره از هوداران حکومت شوروی بود.
نصرتالله مخصوم در میان سالهای ۱۲۲۱ تا ۱۹۲۳ نقشهای گوناگون در در جمهوری خلق بخارا بازی کرد تا این که در سال ۱۹۲۴، او نخستین رهبر جمهوری خودمختار شوروی سوسیالیسی تاجیکستان شد. او نقش کلیدی ارتقای تاجیکستان از جمهوری خودمختار در داخل جمهوریت ازبیکستان، به یک جمهوری کامل شوروی در ۱۹۲۹ داشت. رهبری او بر این جمهوریت تا سال ۱۹۳۳ ادامه یافت.
شیرینشاه شاه تیمور
شاه تیمور نیز قهرمان دیگر تاجیکستان مانند نصرتالله مخصوم و یکی از بنیانگذاران جمهوری شوری تاجیکستان است. او نیز در سال ۱۹۳۷ کشته شد. او نخستین روزنامهی تاجیکستان به «آواز تاجیک» را در ۱۹۲۴ به راه انداخت همچنان در تاسیس مکتبها و دانشگاهها و دفاع از حقوق این جمهوریت تازه تاسیس سهم فراوان داشته است.
او از سوی رژیم استالین «دشمن خلق» شناخته شد و در ۲۷ اکتوبر ۱۹۳۷ اعدام شد.
نثار محمد یوسفزی
نثار محمد یوسفزی زادهی ۱۸۹۷ در پشاور در هند بریتانوی بود که حالا در خاک پاکستان قرار دارد. او بعدها به آسیای میانه کوچید و نخستین وزیر آموزش و پرورش تا جمهوری شوروی تاجیکستان شد. نصار محمد کتابهای آموزشی مکتبهای آسیای میانه را در سال ۱۹۲۳ نوشت. او از بنیانگذاران مکتبها، ساختن کتابخانهها و نهادهای فرهنگی و آموزشی برای تاجیکها در تاشکند، سمرقند، فرغانه، خجند و دوشنبه بود. مدتی هم زبانهای پشتو و اردو را در انستیتوت شرق شناسی مسکو تدریس می کرد.
در سال ۱۹۳۷ او نیز «دشمن خلق» شناخته شده و کشته شد.
حالا ۹۰ سال پس از کشته شدن این سه چهرهی تاریخ تاجیکستان، مشتِ از خاک آنها به خانه برگشته و از آنها به عنوان قهرمان گرامی داشت شده است.
