کمیشنری عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان میگوید که در سه ماه نخست سال ۲۰۲۶ میلادی، بیش از ۱۲۰۰۰۰ شهروند افغانستان از ایران اخراج شدهاند. به گفته این نهاد، این رقم شامل ۷۹ درصد از افرادی میشود که در این مدت از ایران به افغانستان بازگشتهاند.
این گزارش که از سوی کمیشنری عالی سازمان ملل در امور پناهندگان و شرکای آن منتشر شده نشان میدهد که در مجموع ۱۵۲ هزار و ۱۰۰ تن از اول جنوری تا ۳۱ مارچ از ایران به افغانستان بازگشتهاند که ۷۹ درصد آنها اخراج شدهاند.
این روند در پی افزایش چشمگیر بازگشتها در سال ۲۰۲۵ رخ داده است. در سال گذشته بیش از ۱.۹ میلیون تن، بسیاری بهگونه اجباری، پس از وضع مقررات تازه از سوی مقامهای ایرانی برای قانونیسازی وضعیت مهاجران یا ترک کشور، به افغانستان بازگشتند.
با وجود کاهش حدود ۴۰ درصدی اخراجها از اواخر فبروری، گزارش میگوید که حجم بازگشتها همچنان بالا است و فشار زیادی بر مسکن، خدمات اولیه و معیشت در افغانستان وارد کرده است.
خانوادهها و گروههای آسیبپذیر
بر اساس این گزارش، بیشتر بازگشتکنندگان را گروههای آسیبپذیر تشکیل میدهند. حدود ۵۲ درصد آنها زنان و کودکان و ۵۸ درصد خانوادهها هستند.
در میان دریافتکنندگان کمک، ۷۹ درصد زنان و کودکان بوده و ۴۳ درصد خانوادهها توسط زنان اداره میشوند؛ موضوعی که چالشهای بشردوستانه را برجسته میکند.
همچنین بسیاری از این افراد از سطح پایین آموزش و مهارت برخوردارند. حدود ۶۷ درصد سرپرستان خانوادهها هیچ آموزش رسمی نداشته و بیش از نیمی از آنها مهارت شغلی مشخصی ندارند.
مسیرها و مقاصد
بیشتر این افراد از دو گذرگاه اصلی وارد افغانستان شدهاند: اسلامقلعه در ولایت هرات و زرنج در ولایت نیمروز که در مجموع تمامی عبورهای ثبتشده در سال ۲۰۲۶ را شامل میشود.
بر اساس دادهها، بیشترین بازگشتکنندگان به ولایتهای هرات، کابل و فراه رفتهاند که هرات بهتنهایی حدود ۲۲ درصد از مقاصد را تشکیل میدهد.
دلایل بازگشت
مصاحبههای انجامشده نشان میدهد که اخراج و ترس از بازداشت از مهمترین عوامل بازگشت بوده است. در مارچ ۲۰۲۶، ۵۴ درصد پاسخدهندگان ترس از بازداشت یا اخراج را دلیل بازگشت عنوان کردهاند، در حالی که ۶۲ درصد به مشکلات اقتصادی و ۶۷ درصد به ناامنی و درگیری اشاره کردهاند.
گزارش همچنین به بیثباتی گستردهتر در منطقه اشاره میکند. از اواخر فبروری، افزایش تنشها در بخشهایی از خاورمیانه و آسیا باعث بیجاشدن میلیونها تن در داخل ایران شده و فشار بر این کشور را بهعنوان یکی از میزبانان بزرگ پناهندگان افزایش داده است.
افزایش نیازهای بشردوستانه
نهادهای امدادرسان کمکهای خود را در گذرگاههای مرزی افزایش دادهاند و کمکهای نقدی، مواد غذایی و اقلام اضطراری توزیع کردهاند. از اواخر فبروری، بیش از ۴۵ هزار بازگشتکننده کمک دریافت کردهاند؛ از جمله بیش از ۹ هزار تن که کمک نقدی و بیش از ۵ هزار تن که خدمات مشاوره دریافت کردهاند.
با این حال، نیازهای بشردوستانه همچنان رو به افزایش است. یک طرح مشترک که در اواخر مارچ راهاندازی شده، درخواست ۸۰ میلیون دالر برای کمک به ۲.۸ میلیون تن آسیبدیده از بیجاشدگی و بازگشت در یک دوره سهماهه را مطرح کرده است.
این گزارش هشدار میدهد که با توجه به محدودیت منابع و ادامه بیثباتی، بازگشتهای گسترده میتواند مشکلات اقتصادی را تشدید کرده و خطر بیجاشدگی بیشتر را افزایش دهد.
