کمیشنری عالی پناهندگان ملل متحد اعلام کرده است که در نه ماه نخست سال ۲۰۲۵، بیش از یکمیلیون و ۷۰۰ هزار شهروند افغانستان از ایران به کشور بازگردانده شدهاند؛ رقمی که بخش عمده آن را اخراجهای اجباری تشکیل میدهد.
به گفته این سازمان روند بازگشت مهاجران از مرز دوغارون ادامه دارد و ثبتنام بیومتریک بازگشتکنندگان در این گذرگاه در حال انجام است.
این سازمان افزوده است که تنها در یک هفته، نزدیک به ۱۲۰ بس حامل حدود ۴۷۰۰ بازگشتکننده از مرز عبور کردهاند؛ در کنار آن، ۱۸ تن نیز در چارچوب برنامه بازگشت داوطلبانه به افغانستان برگشتهاند.
این گزارش میافزاید که پس از پایان اعتبار برگههای سرشماری در ۲۰ مارچ ۲۰۲۵، دولت ایران طرح «ساماندهی و بازگشت» را برای حدود دو میلیون شهروند افغانستان آغاز کرده است.
بر اساس این طرح، دارندگان برگههای سرشماری باید تحت ارزیابیهای دولتی قرار گیرند تا وضعیت اقامتیشان مشخص شود.
طبق آمار کمیشنری عالی پناهندگان، روند بازگشتها در اواسط ماه جون بهگونه چشمگیر افزایش یافت و در چهارم جولای، بیش از ۳۹۴۰۰ تن تنها در یک روز به افغانستان بازگردانده شدند.
هرچند از آن زمان به بعد، این روند کاهش یافته، اما سطح بازگشتها همچنان بالا باقی مانده است.
میانگین بازگشت روزانه در فاصله ۱۹ تا ۲۵ اکتوبر حدود ۲۸۰۰ تن بوده که نسبت به هفته پیش از آن چهار درصد کاهش را نشان میدهد.
با این حال، این رقم هنوز بالاتر از سهماهه نخست سال ۲۰۲۵ است که میانگین روزانه بازگشتها حدود ۲۳۰۰ تن ثبت شده بود.
براساس گزارش تا ۲۵ اکتوبر، بیش از یکمیلیون و ۵۰۰ هزار مهاجر افغانستان از زمان اجرای طرح ساماندهی در ۲۰ مارچ و بیش از ۱.۷ میلیون تن از آغاز سال ۲۰۲۵ از ایران بازگردانده شدهاند.
با احتساب بازگشتها از ایران و پاکستان، شمار کل بازگشتکنندگان افغانستان در سال جاری میلادی به حدود ۲.۳ میلیون تن میرسد.
کمیشنری عالی پناهندگان ملل متحد بار دیگر هشدار داده است که بسیاری از شهروندان افغانستان، بدون توجه به وضعیت اسناد اقامتی، در افغانستان با خطرات جدی حفاظتی روبهرو هستند؛ بهویژه زنان و دختران که در شرایط کنونی حقوق بشری، آسیبپذیری بیشتری دارند.
بر اساس این گزارش، جولای ۲۰۲۵ با ثبت اخراج ۳۷۳ هزار تن، بالاترین آمار اخراج ماهانه مهاجران افغانستان از ایران را در سه سال گذشته رقم زده است.
طبق آمارهای ملل متحد در دوره گزارش ۱۹ تا ۲۵ سپتمبر نیز بیش از ۱۳ هزار و ۴۰۰ تن اخراج شدهاند که ۴۷ درصد آنان از مرز اسلامقلعه و ۵۳ درصد از مرز زرنج وارد افغانستان شدهاند.
همچنین، ترکیب بازگشتکنندگان در سال ۲۰۲۵ تغییر محسوسی داشته است. سهم بازگشتهای خانوادگی از ۱۴ درصد در سهماهه نخست سال، به ۴۱ درصد در فاصله اپریل تا ۱۲ جون افزایش یافت و در جریان درگیریهای ۱۳ تا ۲۴ جون به ۶۲ درصد رسید.
پس از آتشبس ۲۵ جون، این رقم به ۸۰ درصد افزایش یافت، هرچند در ماه اکتوبر دوباره ۲۱ درصد کاهش پیدا کرده است.
کمیشنری عالی پناهندگان ملل متحد میگوید افغانستان همزمان با بازگشت گسترده مهاجران، با بحران انسانی فزایندهای روبهرو است؛ بحرانی که بهدلیل وخامت وضعیت حقوق بشر، مشکلات اقتصادی، بلایای طبیعی مکرر و دسترسی محدود به خدمات اساسی تشدید شده است.
این گزارش به زلزلههای اخیر در شرق افغانستان نیز اشاره کرده و گفته است که حدود ۴۹۸ هزار و ۸۰۰ تن به کمکهای بشردوستانه نیاز دارند.
براساس این گزارش برای پاسخ به این بحران، دفتر هماهنگی امور بشردوستانه ملل متحد (اوچا) طرح واکنش چندبخشی را راهاندازی کرده که حدود ۴۵۶ هزار تن از آسیبدیدگان را هدف قرار میدهد.
بر اساس برآوردهای ملل متحد، برای ارائه کمکهای نجاتبخش در چهار ماه پایانی سال ۲۰۲۵، حدود ۱۳۹.۶ میلیون دالر بودجه نیاز است.
کمیشنری عالی پناهندگان تأکید کرده است که حمایتهای بینالمللی برای تأمین سرپناه اضطراری، اقلام ضروری و کمک به آسیبپذیرترین بازگشتکنندگان، حیاتی است.
در همین حال، علی بحرینی، نماینده ایران در ملل متحد در ژنیو، از جامعه جهانی خواسته است تا برای ایجاد شرایط بازگشت پایدار پناهندگان، در زیرساختها، اشتغال و آموزش در افغانستان سرمایهگذاری کند.
او در نشست شورای سازمان بینالمللی مهاجرت گفته است که آوارگی اجباری در نتیجه درگیریها و بیثباتی جهانی در حال افزایش است و تأکید کرده که فشار بر جوامع میزبان، بدون حمایتهای بینالمللی، قابل دوام نیست.
